Các hệ phái Kitô giáo

Đây là điểm chuẩn để so sánh với các hệ phái khác. Giáo hội Công giáo dạy rằng mặc khải được truyền lại qua Kinh Thánh và Thánh Truyền, do Huấn Quyền giải thích; ba yếu tố này gắn liền nhau, “thiếu một thì hai yếu tố kia không đứng vững” (GLHTCG 80–82, GLHTCG 95). Giáo hội có bảy bí tích (GLHTCG 1113, GLHTCG 1210), tin Đức Kitô hiện diện thật trong Thánh Thể qua sự biến đổi bản thể (transubstantiation) (GLHTCG 1374–1376), và rửa tội cho trẻ em như một truyền thống có từ xa xưa (GLHTCG 1250–1252). Đức Giáo Hoàng, người kế vị Thánh Phêrô, có quyền “trọn vẹn, tối thượng và phổ quát” (GLHTCG 881–882). Ngoài ra còn có giáo lý về luyện ngục (GLHTCG 1030–1031), Đức Maria Vô Nhiễm Nguyên Tội (GLHTCG 491) và Hồn Xác Lên Trời (GLHTCG 966).

Đây là người Công giáo, không phải một hệ phái khác. Maronite là một Giáo hội Công giáo Đông phương tự trị (sui iuris), với phụng vụ theo truyền thống Syriac của Antiôkia. Phần đông tín hữu ở Libăng và trong các cộng đồng di dân khắp thế giới. Người đứng đầu là Thượng phụ Antiôkia của người Maronite, hiện nay là Hồng y Béchara Boutros al-Raï (được bầu ngày 15/3/2011).

Một gia đình gồm khoảng 15 Giáo hội tự trị (autocephalous) hiệp thông với nhau, như Constantinôpôli, Nga, Hy Lạp, Rumani, Serbia. Đây là hệ phái gần Công giáo nhất: cùng các Công đồng chung đầu tiên, cùng phụng vụ cổ, cùng hàng giám mục nối tiếp từ các Tông Đồ. Hai nguyên nhân chính của cuộc chia rẽ đến nay vẫn là quyền của Giám mục Rôma và câu Filioque (“và bởi Chúa Con”) được thêm vào Kinh Tin Kính ở phương Tây.

Giáo hội lớn nhất trong gia đình Chính Thống Cổ Đông phương (Oriental Orthodox, khoảng 60 triệu tín hữu theo WCC), cùng với các Giáo hội Syriac, Arménia, Êthiôpia, Êritrea và Malankara (Ấn Độ). Họ chỉ nhận ba Công đồng chung đầu tiên. Họ không nói Đức Kitô có “hai bản tính” như Chalcêđônia mà nói về “một bản tính hiệp nhất của Ngôi Lời nhập thể” (miaphysite), và họ bác bỏ nhãn “thuyết Nhất Tính” (monophysite) mà người khác gán cho họ. Người đứng đầu là Giáo hoàng Alexandria, hiện nay là Đức Tawadros II.

Tên đầy đủ: Giáo hội Chính Thống Syriac Antiôkia, thuộc gia đình Chính Thống Cổ Đông phương (xem mục Côptô). Phụng vụ dùng tiếng Syriac, một phương ngữ của tiếng Aram. Người đứng đầu là Thượng phụ Ignatius Aphrem II (được bầu ngày 31/3/2014).

Lưu ý: biểu tượng “Syriac” trong bảng xếp hạng không nói rõ là Giáo hội nào. Ngoài Chính Thống Syriac còn có Giáo hội Công giáo Syriac, hiệp thông trọn vẹn với Rôma. Trang này hiểu “Syriac” là Chính Thống Syriac.

Anh giáo giữ phụng vụ, hàng giám mục và các Kinh Tin Kính của Giáo hội thời trước, nhưng giáo lý chịu ảnh hưởng Cải Cách. Tứ điểm Chicago–Lambeth (1886/1888) tóm tắt nền tảng: Kinh Thánh, các Kinh Tin Kính, hai bí tích, hàng giám mục lịch sử. Bên trong Anh giáo có nhiều khuynh hướng, từ “Anh-Công giáo” rất gần Công giáo đến Tin Lành Phúc Âm.

Trọng tâm của Luther là con người được nên công chính nhờ ân sủng, qua đức tin (Tuyên xưng Augsburg, điều IV), và Kinh Thánh là thẩm quyền tối hậu. Giáo hội Tin Lành Luther giữ nhiều yếu tố của phụng vụ cổ và là hệ phái Tin Lành gần Công giáo nhất trong cách hiểu về Thánh Thể.

Tên gọi đến từ cách tổ chức: giáo hội được điều hành bởi các trưởng lão (tiếng Hy Lạp presbyteros) qua các hội đồng trưởng lão và công nghị, không có giám mục. Giáo lý theo truyền thống Calvin, tóm tắt trong Tuyên xưng Westminster.

Giáo lý giống Trưởng Lão, nhưng văn kiện nền tảng là “Ba Văn kiện Hiệp nhất”: Tuyên xưng Bỉ, Giáo lý Heidelberg và các Điều luật Dort. Các giáo hội Cải Cách Hà Lan theo chân người di dân đến Hoa Kỳ, Nam Phi và nhiều nơi khác.

Đặc điểm chính: mỗi cộng đoàn địa phương tự trị hoàn toàn, không chịu quyền giám mục hay hội đồng trưởng lão nào. Những người Thanh giáo đến New England thế kỷ 17 thuộc truyền thống này. Về giáo lý, lúc đầu họ theo Calvin; ngày nay UCC là một giáo hội rất cởi mở, và mỗi cộng đoàn tự quyết nhiều vấn đề.

Một trong những hệ phái Tin Lành cổ nhất. Người Moravia coi Kinh Thánh là quy tắc đức tin duy nhất và giữ Kinh Tin Kính Tông Đồ và Nicêa. Họ nổi tiếng về đời sống cầu nguyện, thánh ca và truyền giáo; chính tại một buổi họp của người Moravia mà John Wesley có kinh nghiệm hoán cải năm 1738 (xem Giám Lý).

Giám Lý nhấn mạnh ân sủng đi trước (prevenient grace), tức ân sủng Chúa hoạt động trước khi con người quyết định; nhấn mạnh sự thánh hóa đời sống và công tác xã hội. Tên “Methodist” ban đầu là tên chế giễu lối sống “có phương pháp” của nhóm Wesley ở Oxford.

Tên gọi đến từ niềm tin cốt lõi: chỉ rửa tội cho người đã tự mình tin (believer's baptism), bằng cách dìm cả người xuống nước. Rửa tội và Tiệc Thánh được gọi là “lễ nghi” (ordinances), tức việc làm để vâng lời Chúa, chứ không phải bí tích ban ân sủng. Mỗi hội thánh địa phương tự trị.

Tên chính thức là Hội Tôn giáo Những Người Bạn (Religious Society of Friends). Trọng tâm là “ánh sáng nội tâm”: Thiên Chúa nói trực tiếp với mỗi người. Nhiều cộng đoàn nhóm họp trong thinh lặng, không có mục sư, ai được Thần Khí thúc đẩy thì đứng lên nói. Họ nổi tiếng về hòa bình và bãi bỏ chế độ nô lệ.

Tên gọi lấy từ lễ Ngũ Tuần, khi Thánh Thần hiện xuống trên các Tông Đồ (Cv 2,1-4). Người Ngũ Tuần tin có một “phép rửa trong Thánh Thần” tách biệt và đến sau khi hoán cải, với dấu hiệu ban đầu là nói tiếng lạ; họ cũng tin vào ơn chữa lành. Thờ phượng sôi nổi, tự phát. Đây là nhánh Kitô giáo phát triển nhanh nhất thế kỷ 20, nhất là ở châu Phi, châu Mỹ Latinh và châu Á.

Nhiều hội thánh lớn (megachurch) hiện nay thuộc loại này. Vì mỗi nơi tự quyết, niềm tin rất khác nhau. Nói chung, họ thường rửa tội cho người đã tin, coi Tiệc Thánh là tưởng niệm, và hội thánh tự trị. Đây là mô tả khái quát, không đúng cho mọi nơi.

Tên gọi nói lên hai điểm chính: giữ ngày thứ Bảy (ngày thứ bảy, Sabát) làm ngày thờ phượng, từ lúc mặt trời lặn thứ Sáu đến lúc mặt trời lặn thứ Bảy, và mong đợi Chúa Kitô sớm trở lại (Phục Lâm). Họ nổi tiếng về lối sống lành mạnh, ăn chay và mạng lưới bệnh viện, trường học. Bà Ellen G. White được coi là có ơn tiên tri.

Một trường hợp hiếm có: một nhóm tự cải tổ để trở về giáo lý Kitô giáo chính thống. Armstrong dạy giữ ngày Sabát, các lễ của Cựu Ước, luật ăn uống, thuyết “Do Thái Anh” (cho rằng người Anh và Mỹ là các chi tộc Israel bị thất lạc), và không tin Chúa Ba Ngôi. Sau khi ông qua đời (1986), người kế nhiệm là Joseph W. Tkach dẫn dắt cuộc cải tổ: nhận thần tính của Chúa Thánh Thần (1991), nhận Chúa Ba Ngôi (1993), dạy rằng Sabát, các lễ và luật ăn uống không còn bắt buộc (12/1994), và bỏ thuyết Do Thái Anh (1995). Năm 1997, giáo hội gia nhập Hiệp hội Tin Lành Phúc Âm Quốc gia Hoa Kỳ (NAE). Những người không chấp nhận cải tổ đã tách ra và vẫn giữ giáo lý cũ, như Philadelphia Church of God (1989) và United Church of God (1995).

Lưu ý: Đây KHÔNG phải là “Hội Thánh của Đức Chúa Trời” (nhóm “Đức Chúa Trời Mẹ”, WMSCOG) của người Hàn Quốc — đó là một nhóm khác hẳn, không hề liên quan. Worldwide Church of God do ông Herbert W. Armstrong lập ở Mỹ, và như nói ở trên, nay đã cải tổ thành một giáo hội Tin Lành Phúc Âm chính thống.

Một nhánh tách ra từ phong trào Ngũ Tuần. Thờ phượng giống Ngũ Tuần, nhưng khác căn bản về Thiên Chúa: chỉ có một Thiên Chúa, không phải ba ngôi; Cha, Con và Thánh Thần là những cách Thiên Chúa duy nhất tỏ mình. Giáo hội Công giáo gọi quan điểm này là thuyết Duy Thể (modalism), còn gọi là thuyết Sabelliô, đã bị bác bỏ từ thế kỷ 3.

Nổi tiếng với việc truyền giáo từng nhà và tạp chí Tháp Canh. Họ dùng bản Kinh Thánh riêng là Bản dịch Thế Giới Mới. Họ tự coi mình là Kitô hữu, nhưng những điều họ tin về Thiên Chúa và Đức Kitô khác với mọi Kinh Tin Kính cổ.

Tên chính thức: Giáo Hội Các Thánh Hữu Ngày Sau của Chúa Giê Su Ky Tô. Họ tin Joseph Smith là vị tiên tri được Thiên Chúa dùng để “phục hồi” Hội Thánh. Ngoài Kinh Thánh, họ có thêm ba sách thánh: Sách Mặc Môn, Giáo Lý và Giao Ước, và Trân Châu Vô Giá.

Một nhóm nhỏ, không có giáo sĩ, rất chú trọng việc đọc Kinh Thánh. Họ tin rằng Kitô giáo đã rời xa giáo lý nguyên thủy từ rất sớm, nên bác bỏ nhiều điều mà mọi Kinh Tin Kính cổ đều tuyên xưng.

Không liên quan đến Khoa Luận giáo (Scientology). Trọng tâm là chữa bệnh bằng cầu nguyện: theo bà Eddy, “chỉ Thần Khí là thật và đời đời; vật chất thì không thật và tạm bợ”. Cuốn sách của bà được dùng như “sách giáo khoa” đi kèm với Kinh Thánh.

Hai truyền thống gặp nhau: Unitarian (“Nhất Vị”) tin Thiên Chúa chỉ có một ngôi, bác bỏ Chúa Ba Ngôi; Universalist (“Phổ Cứu”) tin rằng cuối cùng mọi người đều được cứu độ. Ngày nay UUA không có tín điều hay giáo lý bắt buộc: mỗi thành viên tự hình thành niềm tin theo lương tâm, và nhiều người không coi mình là Kitô hữu.