Ai đã tạo ra Chúa? Nếu vũ trụ không tự có được, thì tại sao Chúa lại tự có được?

Đây là một trong những câu hỏi hay nhất mà người ta đặt ra — và câu trả lời nằm ở chỗ làm rõ định nghĩa của "Đấng Sáng Tạo". Khi hỏi "ai tạo ra Chúa?", ta đang ngầm cho rằng Chúa cũng là loại thứ cần một nguyên nhân. Nhưng đó chính là điều định nghĩa về Đấng Sáng Tạo phủ nhận.

Nguyên tắc then chốt: chỉ những gì có khởi đầu mới cần một nguyên nhân để bắt đầu tồn tại. Bằng chứng khoa học cho thấy vũ trụ đã khởi đầu từ một lúc nào đó — nghĩa là nó không tự tồn tại, mà cần một cái gì đó làm nó bắt đầu. Ngược lại, Đấng Sáng Tạo — theo đúng định nghĩa — là thực thể không có khởi đầu: là nguyên nhân của mọi thứ, nhưng chính mình không cần một nguyên nhân. Nên hỏi "ai tạo ra Đấng-không-được-tạo-ra?" là một câu tự mâu thuẫn, giống như hỏi "vợ của người độc thân là ai?".

Đây không phải là "luật lệ tùy tiện" đặt riêng cho Chúa để gỡ bí (điều mà người ta hay gọi là ngụy biện). Nó xuất phát từ chính lập luận: nếu mọi thứ đều cần nguyên nhân, ta rơi vào một chuỗi lùi vô tận không bao giờ giải thích được tại sao có bất cứ thứ gì tồn tại. Để thoát khỏi vòng lặp đó, buộc phải có một nguyên nhân đầu tiên không bị gây ra — và đó là điều ta gọi là Thiên Chúa.

Sách Giáo Lý diễn tả chính lối suy luận này:

Vũ trụ và con người minh chứng rằng chúng không phải là nguyên lý tiên khởi và cứu cánh tối hậu của chính mình, nhưng thông phần với "Hữu Thể Tự Tại", vô thủy vô chung. Như vậy… con người có thể đạt tới việc nhận biết sự hiện hữu của một thực tại là nguyên lý tiên khởi và là cứu cánh tối hậu của mọi sự, "mà mọi người gọi là Thiên Chúa."

— GLHTCG 34

Nói cách khác, Thiên Chúa không phải là "mắt xích đầu tiên" trong cùng một dây chuyền các vật thụ tạo — Ngài siêu việt (vượt lên trên, ở bên ngoài) trên toàn bộ dây chuyền ấy, là Đấng "vô thủy vô chung" (không có khởi đầu, không có kết thúc), tồn tại ngoài thời gian và không gian mà chính Ngài tạo ra (x. GLHTCG 212).

Loạt bài dưới đây khai triển từng bước của lập luận này: tại sao không thể có một chuỗi nguyên nhân vô hạn, làm sao biết vũ trụ có khởi đầu, thuyết "vũ trụ nảy" có cứu được ý tưởng vũ trụ hằng hữu (tự có mãi mãi, không khởi đầu) không, và tại sao "nguyên nhân đầu tiên" ấy lại mang những đặc tính của Thiên Chúa. Đây được gọi là lập luận nguyên nhân đầu tiên cho sự hiện hữu của một Đấng Sáng Tạo.

Vấn đề của một chuỗi vô hạn là: nó không bao giờ thật sự giải thích được tại sao có bất cứ thứ gì tồn tại.

Hãy tưởng tượng một dãy domino: mỗi con ngã là do con trước nó ngã, cứ thế lùi lại. Bạn có thể giải thích cách mỗi con ngã, nhưng nếu dãy domino kéo dài ngược về vô tận, bạn vẫn chưa trả lời được câu hỏi thật sự: ai đã dựng cả dãy lên? Ai đặt các con cờ đúng khoảng cách, đúng vị trí để chúng có thể tác động lên nhau? Và ai làm ra chính những con cờ đó? Kéo dài dãy domino thêm vô hạn không hề trả lời những câu hỏi ấy — nó chỉ trì hoãn chúng mãi mãi.

Đây là điều triết gia Aristotle đã lập luận từ hơn hai ngàn năm trước: sự tồn tại của vũ trụ không thể tựa trên một chuỗi nguyên nhân "hồi quy vô hạn" (cứ lùi ngược mãi, không có điểm dừng). Một chuỗi như vậy giống như một loạt toa tàu, mỗi toa được kéo bởi toa trước — nhưng nếu không có đầu máy, thì dù có bao nhiêu toa đi nữa, cả đoàn tàu vẫn đứng yên. Số lượng toa không thay thế được cho một nguồn lực khởi đầu. Cũng vậy, một chuỗi nguyên nhân — dù dài vô tận — vẫn cần một nguyên nhân đầu tiên tự nó không được gây ra, nếu không thì không có gì "chuyển động" được ngay từ đầu.

Sách Giáo Lý diễn tả chính điểm này: vũ trụ tự nó không phải là lời giải thích tối hậu cho chính mình.

Vũ trụ và con người minh chứng rằng chúng không phải là nguyên lý tiên khởi và cứu cánh tối hậu của chính mình, nhưng thông phần với "Hữu Thể Tự Tại", vô thủy vô chung.

— GLHTCG 34

Cần nói cho công bằng: lập luận này không cấm chuyện có nhiều nguyên nhân nối tiếp nhau trong lịch sử (ba mẹ sinh ra ta, ông bà sinh ra ba mẹ…). Điều nó khẳng định là toàn bộ chuỗi ấy — với tư cách một tổng thể bất tất, tức là có thể tồn tại hoặc không — vẫn cần một nền tảng nằm ngoài chuỗi: một thực tại tồn tại tất yếu (bắt buộc phải có, không thể không tồn tại), tự thân, không vay mượn sự hiện hữu từ cái gì khác (x. GLHTCG 32). Đó chính là điều lập luận nguyên nhân đầu tiên chỉ tới.

Đây là mấu chốt của cả lập luận, và điểm đáng chú ý là chính khoa học hiện đại — chứ không phải chỉ đức tin — cho thấy vũ trụ đã có một khởi đầu.

Thuyết Vụ Nổ Lớn (Big Bang) mô tả vũ trụ giãn nở từ một trạng thái cực kỳ đặc và nóng cách nay khoảng 13,8 tỉ năm. Khi ta "tua ngược" sự giãn nở ấy, mọi thứ hội tụ về một điểm khởi đầu — nghĩa là không gian, thời gian và vật chất mà ta biết đều bắt đầu tồn tại tại một thời điểm, chứ không kéo dài ngược về quá khứ vô tận. Đây là đồng thuận khoa học, dựa trên những quan sát như sự giãn nở của vũ trụ và bức xạ nền vi sóng vũ trụ.

Điều này rất quan trọng cho câu hỏi "ai tạo ra Chúa", vì nó cho thấy vũ trụ thuộc loại có khởi đầu — và như đã nói, những gì có khởi đầu thì cần một nguyên nhân để bắt đầu tồn tại. Vũ trụ không tự làm cho chính mình tồn tại được: một thứ chưa tồn tại thì không thể tự gây ra sự hiện hữu của chính nó.

Ở đây cần phân biệt rạch ròi hai điều, để không nói quá:

• Điều khoa học cho thấy: vũ trụ vật chất có một khởi đầu và đang giãn nở từ đó.
• Điều đức tin bổ sung: khởi đầu ấy đến từ một Đấng Sáng Tạo tự do, Đấng đã dựng nên mọi sự "từ hư vô".

Vụ Nổ Lớn tự nó không "chứng minh Thiên Chúa"; nó chỉ cho thấy vũ trụ không hằng hữu (tự có mãi mãi, không khởi đầu) và cần một nguyên nhân — phần còn lại là bước suy luận triết học và đức tin. Sách Giáo Lý diễn tả niềm tin ấy về nguồn gốc:

Chúng ta tin Thiên Chúa tạo dựng mà không cần một thứ gì đã hiện hữu trước, cũng không cần một sự trợ giúp nào… Thiên Chúa tạo dựng một cách tự do "từ hư vô" ("ex nihilo").

— GLHTCG 296

Nói cách khác, đức tin Công Giáo không hề nghịch với khoa học ở điểm này. Thiên Chúa được nhận biết như "nguồn gốc và cùng đích của vũ trụ, căn cứ vào sự vận hành và chuyển biến của vũ trụ, vào tính cách bất tất" của nó (x. GLHTCG 32) — chính điều mà một vũ trụ có khởi đầu, đang biến chuyển đang gợi lên.

Đây là một phản đối hay, và đáng được trả lời nghiêm túc. Thuyết "vũ trụ nảy" cho rằng thay vì chỉ có một Vụ Nổ Lớn duy nhất, vũ trụ không bắt đầu từ hư không mà cứ lặp lại mãi: co lại → nảy ra (Big Bounce) → giãn nở → rồi lại co lại, vô tận. Nếu đúng như vậy, có vẻ vũ trụ có thể hằng hữu (tự nó tồn tại mãi mãi) và khỏi cần một khởi đầu — nên khỏi cần một Đấng Sáng Tạo.

Nhưng ngay cả mô hình này cũng không thoát được nhu cầu về một khởi đầu, vì một vấn đề gọi là entropy (độ hỗn loạn của một hệ, luôn có xu hướng tăng theo thời gian). Nếu vũ trụ đã trải qua vô hạn chu kỳ co–giãn, thì entropy hẳn đã tích lũy qua từng chu kỳ và lẽ ra đã đạt mức tối đa từ lâu — điều mâu thuẫn với vũ trụ trật tự, còn "tươi mới" mà ta quan sát hôm nay. Theo một nghiên cứu năm 2022, chính vì vấn đề entropy này mà ngay cả mô hình "vũ trụ nảy" cũng buộc phải có một khởi đầu, chứ không thể kéo dài ngược về quá khứ vô tận.

Nói cách khác, đổi từ "một Vụ Nổ Lớn" sang "vô số lần nảy" không giải quyết được câu hỏi cốt lõi — nó chỉ dời câu hỏi ấy đi một chỗ. Chuỗi các lần nảy, dù nhiều đến đâu, vẫn là một chuỗi bất tất cần một khởi đầu và một nguyên nhân đầu tiên.

Điều đáng lưu ý là ý tưởng "vũ trụ tự nó hằng hữu, tự nó là tuyệt đối" không mới. Sách Giáo Lý ghi nhận rằng ngay từ xưa, đã có những lối giải thích cho rằng trần gian tự nó là Thần Linh, hoặc là một xuất phát tất yếu, vĩnh cửu — và đức tin Kitô Giáo đã đối diện với chúng:

Một số triết gia đã cho rằng mọi sự đều là Thần Linh, trần gian là Thần Linh…; một số khác cho rằng trần gian là một xuất phát tất yếu của Thần Linh.

— GLHTCG 285

Đối lại, đức tin Công Giáo khẳng định vũ trụ không tất yếu (bắt buộc phải có) và không tự hữu (tự mình hiện hữu, không do gì tạo ra): nó được Thiên Chúa dựng nên "từ hư vô" một cách tự do (x. GLHTCG 296). Dù khoa học có tiếp tục tinh chỉnh các mô hình vũ trụ học thế nào, thì điểm triết học vẫn đứng vững: một vũ trụ bất tất và có khởi đầu vẫn cần một nguyên nhân đầu tiên tồn tại ngoài nó.

Nếu vũ trụ cần một nguyên nhân đầu tiên, thì bản thân nguyên nhân ấy phải có những đặc tính rất riêng — và chính những đặc tính đó là điều ta gọi là "Thiên Chúa".

Hãy suy ra từ chính điều nó phải làm. Nguyên nhân đầu tiên đã tạo ra vũ trụ vật chất, thời gian và không gian, cho nên nó không thể là một phần của những thứ ấy:

• Phi vật chất — vì nó tạo ra vật chất, nên tự nó không thể là vật chất.
• Vượt thời gian (hằng hữu) — vì nó tạo ra thời gian, nên tự nó không "bắt đầu" trong thời gian; nó vô thủy vô chung (không có khởi đầu, không có kết thúc).
• Vượt không gian — vì nó tạo ra không gian, nên tự nó không bị giới hạn trong không gian.
• Không bị gây ra — nó là nguồn của mọi chuyển động và tồn tại, mà chính nó không cần nguyên nhân.

Triết gia Aristotle gọi thực tại này là "Động cơ vô động lực" (Unmoved Mover): nguồn khởi đầu cho mọi chuyển động, mà chính nó không bị di chuyển; một nguyên nhân đầu tiên hằng hữu, bất biến, không bị gây ra. Đó không chỉ là "một nguyên nhân trong nhiều nguyên nhân", mà là lời giải thích nền tảng cho việc tại sao có gì đó tồn tại thay vì hư vô.

Một thực thể phi vật chất, vượt thời gian, vượt không gian, không bị gây ra, và là căn nguyên của mọi sự — đó chính xác là điều các truyền thống tôn giáo và triết học gọi là Đấng Sáng Tạo / Thiên Chúa. Sách Giáo Lý dùng đúng ngôn ngữ này:

Ngài là Đấng Tạo Hóa tối cao và tự do, là căn nguyên đệ nhất của tất cả những gì hiện hữu.

— GLHTCG 300

Và như thánh Tôma cùng truyền thống Công Giáo kết luận, chuỗi lập luận này dẫn tới "một thực tại là nguyên lý tiên khởi và là cứu cánh tối hậu của mọi sự, mà mọi người gọi là Thiên Chúa" (x. GLHTCG 34).

Cần trung thực về một điểm: lập luận nguyên nhân đầu tiên tự nó đưa ta đến một Đấng Sáng Tạo với những đặc tính trên — nó chưa trực tiếp cho thấy đó là Thiên Chúa của Kinh Thánh, Đấng có ngôi vị và yêu thương. Đó là lý do nó thường được xem là bước khởi đầu: nó cho thấy vô thần ("chẳng có Đấng Sáng Tạo nào cả") là lập trường khó đứng vững, và mở đường cho câu hỏi kế tiếp — Đấng ấy là ai, và Ngài có tỏ mình ra cho ta không. Thiên Chúa "vô cùng cao cả hơn các công trình của Ngài", vượt trên mọi thụ tạo (x. GLHTCG 300, 42), nhưng cũng là Đấng mà đức tin Kitô Giáo tuyên xưng đã đích thân bước vào lịch sử để cho ta nhận biết Ngài.