Việc nộp thuế thập phân trở thành bắt buộc từ khi nào và tại sao?

Điều bất ngờ với nhiều người là: trong Giáo Hội sơ khai (thế kỷ 1–5), không hề có một hệ thống nộp thập phân bắt buộc. Việc nâng đỡ Hội Thánh, hàng giáo sĩ và người nghèo đến từ của dâng tự nguyện và tinh thần chia sẻ, như thấy trong sách Công Vụ Tông Đồ và các thư của thánh Phaolô. Chính thánh Phaolô nói về nguyên tắc nâng đỡ những người phục vụ Tin Mừng:

Cũng vậy, Chúa truyền cho những ai rao giảng Tin Mừng phải sống nhờ Tin Mừng.

— 1 Cr 9,14 (CGKPV)

Thập phân của Cựu Ước (theo Luật Môsê) nói chung không được xem là buộc theo cùng một hình thức pháp lý dưới Giao Ước Mới; các Giáo Phụ đôi khi nhắc đến "một phần mười" như một mức quảng đại đáng noi theo, nhưng chưa áp đặt nó thành nghĩa vụ có hình phạt giáo luật trên toàn Hội Thánh.

Vậy nghĩa vụ bắt buộc xuất hiện khi nào? Khi Kitô giáo từ một thiểu số bị bách hại trở thành tôn giáo của cả xã hội, Hội Thánh gánh những trách nhiệm công cộng lớn (nuôi hàng giáo sĩ, xây và sửa nhà thờ, bệnh viện, chăm sóc người nghèo, giáo dục), và của dâng tự nguyện tỏ ra không đủ và không đều. Luật lệ tích cực bắt đầu xuất hiện:

• Những quy định giáo hội sớm nhất đến từ lá thư của các giám mục họp ở Tours (năm 567) và các khoản luật của Công đồng Mâcon (năm 585), buộc nộp thập phân và đe dọa vạ tuyệt thông với những ai từ chối.
• Hoàng đế Charlemagne, qua các sắc chỉ (capitularies) vào cuối thế kỷ thứ 8, đã đưa việc nộp thập phân thành nghĩa vụ theo luật dân sự trong đế quốc Frank. Mô hình này lan rộng khắp phần lớn Tây Âu; thập phân trở thành một khoản luật định nâng đỡ giáo sĩ địa phương, người nghèo và các nhu cầu của Hội Thánh.

Tới thời trung cổ và cận đại, nghĩa vụ này được tái khẳng định:

• Công đồng Latêranô IV (1215) có nhiều khoản giáo luật quy định về thập phân (bảo vệ chúng khỏi các cách lách, và buộc nộp trước các thứ thuế khác).
• Thánh Tôma Aquinô (Tổng Luận Thần Học II-II, q. 87) dạy rằng bổn phận nâng đỡ các thừa tác viên của Thiên Chúa một phần bắt nguồn từ luật tự nhiên, một phần từ quy định của Hội Thánh — và Hội Thánh, về nguyên tắc, có thể ấn định một tỷ lệ khác tùy thời và hoàn cảnh.
• Công đồng Trentô (Khóa họp XXV, năm 1563) tái khẳng định mạnh mẽ: những ai từ chối nộp thập phân hoặc ngăn cản người khác nộp thì "phải bị vạ tuyệt thông, và không được tha… cho đến khi đã đền trả đầy đủ."

Trên thực tế, suốt thời Trung cổ đến đầu thời cận đại, thập phân là một nghĩa vụ ràng buộc trong các nước Công giáo ở Tây phương, thường được thu với sự trợ giúp của chính quyền dân sự — cho đến khi các nhà nước "thế tục hóa" khiến nó dần biến mất (chẳng hạn bị bãi bỏ ở Pháp trong cuộc Cách mạng năm 1789).