Nếu ân xá không phải mua tha tội, sao Giáo hoàng Lêô X lại cho người ta đóng tiền để lãnh ân xá?

Giáo hoàng Lêô X không hề "bán ơn tha tội". Ngài phê chuẩn một chiến dịch gây quỹ để xây lại Đền thờ Thánh Phêrô ở Rôma — nhà thờ chính của toàn thể Hội Thánh, nơi có mộ thánh Phêrô. Đây là một công trình khổng lồ, được xem là của toàn dân Chúa.

Trong thời Trung cổ và đầu thời Phục hưng, Hội Thánh có truyền thống kết hợp việc bác ái với ân xá: đóng góp cho người nghèo, người bệnh, hay cho các công trình thiêng liêng của Hội Thánh được xem như một hình thức đền tội. Vì thế, ai tự nguyện góp cho việc xây Đền Thánh Phêrô có thể được lãnh ân xá kèm theo — nhưng với điều kiện họ cũng làm các việc thiêng liêng khác: xưng tội, rước lễ, cầu nguyện. Ý tưởng ban đầu là tốt: vừa giúp xây nhà Chúa, vừa được ích lợi thiêng liêng.

Vấn đề nằm ở cách một số người trình bày. Linh mục Johann Tetzel được cử đi rao giảng ân xá này tại các vùng đất Đức (năm 1516), và ông dùng những hình ảnh rất mạnh, rất cảm xúc để thúc đẩy người ta đóng góp. Câu nói nổi tiếng — "vừa khi đồng tiền rơi vào thùng keng một tiếng, linh hồn từ luyện ngục bay thẳng lên thiên đàng" — thật ra chưa chắc đúng nguyên văn lời ông (các nhà sử học ghi nhận câu ấy "không có bằng chứng chắc chắn"), nhưng nó phản ánh đúng cách ông làm cho tiền bạc gần như thành yếu tố quyết định.

Điều đó sai nghiêm trọng, vì:

• Ân xá không bao giờ chỉ dựa vào tiền.
• Người lãnh ân xá vẫn phải ở trong tình trạng ân sủng (đã xưng tội, không mang tội trọng) và làm các việc thiêng liêng theo quy định.
• Tiền chỉ là một phần của việc bác ái, chứ không phải "giá cả" của ân xá.

Chính Bách khoa Công giáo cũng nói Tetzel "không thể được bào chữa", và ghi nhận rằng ông đã theo một ý kiến thổi phồng, "vượt quá nội dung các sắc chỉ ân xá của Giáo hoàng" — nhất là khi nói về ân xá cho người đã chết. Chính lối rao giảng thái quá này đã tạo ấn tượng sai rằng người ta có thể "mua" ơn giải thoát cho linh hồn — và đó là một trong những lý do khiến Martin Luther phản ứng mạnh.