Thiên Chúa toàn năng, toàn tri thì tạo ra con người để làm gì? Chẳng lẽ Ngài cô đơn?
Đây là một câu hỏi thẳng, và rất đáng hỏi. Nếu Thiên Chúa dựng nên ta vì Ngài cô đơn, vì muốn có ai đó để yêu và được yêu lại, thì hóa ra Ngài đang thiếu một điều gì đó. Mà một Đấng toàn năng, trọn hảo thì không thể thiếu gì cả. Vậy xin trả lời cho gọn trước: Thiên Chúa tạo dựng không phải vì thiếu, mà vì đầy tràn.
Trước hết, Ngài không hề cô đơn, kể cả khi chưa có một thụ tạo nào. Đức tin Công giáo tin rằng ngay trong chính Thiên Chúa đã có sẵn một đời sống tình yêu: Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần yêu nhau từ muôn đời. Sách Giáo Lý gọi đó là một "sự trao đổi tình yêu vĩnh cửu" (x. ). Nói cách khác, tình yêu không phải món Thiên Chúa còn thiếu rồi phải đi tìm nơi con người; tình yêu vốn đã là chính Ngài. ( Một Chúa Ba Ngôi được nói kỹ trong bài Ba Ngôi Thiên Chúa là gì?.)
Vậy đã không thiếu gì thì tạo dựng để làm chi? Vì tình yêu, tự bản chất, luôn muốn trao ban. Hãy hình dung một dòng suối: nước tràn ra ngoài không phải vì suối cạn, mà chính vì suối quá đầy. Thiên Chúa dựng nên ta không phải để lấp một chỗ trống nào trong Ngài, nhưng để cho ta được chia phần vào chính hạnh phúc của Ngài, cách hoàn toàn tự do, chẳng do ép buộc hay nhu cầu nào.
Theo ý định hoàn toàn do lòng nhân hậu, Ngài đã tự ý tạo dựng con người, để cho họ được thông phần sự sống hạnh phúc của Ngài.
— (bản dịch)
Còn câu hỏi sâu nhất: "vậy rốt cuộc chính Thiên Chúa tồn tại để làm gì?" Hãy để ý vì sao ta hỏi "để làm gì" về mọi thứ: vì mọi thứ quanh ta đều là phương tiện cho một cái khác. Ta ăn để sống, làm việc để có tiền, có tiền để an vui. Nhưng cái chuỗi "để làm gì" ấy không thể kéo dài vô tận; nó phải dừng ở một điều sau cùng mà ta muốn vì chính nó, chứ không vì cái gì khác nữa. Điều sau cùng đó là hạnh phúc trọn vẹn, và hạnh phúc trọn vẹn chính là Thiên Chúa. Nên hỏi "Thiên Chúa để làm gì?" thì hơi giống hỏi "phía bắc của Cực Bắc là gì?": Ngài không phải phương tiện cho một mục đích nào cao hơn, Ngài là cái đích mà mọi câu "để làm gì" dừng lại.
Ba bài dưới đây đi vào từng khúc mắc: Thiên Chúa có cô đơn và có cần ta không, nếu Ngài chẳng thiếu gì thì tạo dựng có vô lý không, và sau cùng chính Thiên Chúa "tồn tại để làm gì".
Thiên Chúa có cô đơn không? Ngài có cần chúng ta không?
Nếu Thiên Chúa dựng nên con người để yêu thương và được yêu lại, thì trước khi có ta, chẳng phải Ngài cô đơn và thiếu tình yêu sao? Mà đã thiếu thì sao còn gọi là trọn hảo? Có người đáp "Chúa đâu cô đơn, Ngài có các thiên thần và các thánh", nhưng thiên thần với các thánh cũng là thụ tạo do Ngài dựng nên, nên vẫn chưa trả lời được: thế trước khi có bất cứ thụ tạo nào thì sao?
Câu hỏi này đụng đúng một điểm cốt lõi, và câu "Chúa có các thiên thần, các thánh" thật ra không gỡ được gì. Đúng như người hỏi đã nhận ra: thiên thần và các thánh đều là thụ tạo, nên viện tới họ thì vẫn chưa nói được gì về Thiên Chúa trước khi có công trình tạo dựng. Lời đáp thật sự nằm ở chỗ khác, và nó là điều riêng của đức tin Kitô giáo: Thiên Chúa không phải một Đấng đơn độc, mà tự trong chính Ngài đã là một cộng đoàn tình yêu.
Thánh Gioan viết một câu ngắn mà chở cả :
Ai không yêu thương, thì không biết Thiên Chúa, vì Thiên Chúa là tình yêu.
— (CGKPV)
Hãy để ý: câu đó không nói "Thiên Chúa có tình yêu", như thể tình yêu là một món Ngài sở hữu, mà nói "Thiên Chúa là tình yêu". Mà đã là tình yêu thì phải có người yêu, người được yêu, và mối dây nối hai bên. Nơi Thiên Chúa, điều đó có thật từ muôn đời: Chúa Cha yêu Chúa Con, Chúa Con yêu mến đáp lại, và Chúa Thánh Thần là chính tình yêu nối kết. Ba Ngôi, một Thiên Chúa.
...chính Ngài là sự trao đổi tình yêu vĩnh cửu: Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần, và Ngài đã tiền định cho chúng ta được dự phần vào sự trao đổi tình yêu đó.
— (bản dịch)
Vậy nên Thiên Chúa không cần ta để có người mà yêu. Ngài đã có một đời sống tình yêu trọn vẹn, hạnh phúc viên mãn, trước và độc lập với mọi thụ tạo. Khi Ngài dựng nên ta, đó không phải để lấp một nỗi cô đơn, mà để mời thêm người vào chia sẻ niềm vui vốn đã đầy, giống dòng suối tràn bờ vì đầy chứ không vì cạn. Và chính vì Ngài không cần ta mà vẫn dựng nên và yêu thương ta, nên tình yêu ấy lại càng nhưng không, càng đáng quý. (Mầu nhiệm Ba Ngôi được khai triển ở bài Ba Ngôi Thiên Chúa là gì?.)
Nếu Thiên Chúa chẳng thiếu gì, vậy tạo dựng để làm gì? Người ta viết sách hay làm việc cũng vì thiếu một điều gì đó mà.
Khoan đã. Một người viết sách là vì muốn nổi tiếng, kiếm tiền, hay để lại chút gì đó cho đời; nói chung ai làm ra cái gì cũng vì đang thiếu và muốn được thêm. Vậy nếu Thiên Chúa đã tạo dựng, thì chẳng phải Ngài cũng muốn một điều gì đó Ngài chưa có, tức là Ngài vẫn thiếu sao?
Đây là một phản bác sắc, và chỗ gỡ nằm ở một phân biệt quan trọng: không phải mọi việc tạo ra đều phát xuất từ thiếu thốn. Đúng là con người làm gì cũng thường vì thiếu: ta viết, ta xây, ta làm, để được thêm tiền bạc, ý nghĩa, hay tên tuổi. Nhưng đó là vì con người là một tác nhân bất toàn, còn dang dở, nên còn phải đi tìm cái mình chưa có.
Thánh Tôma Aquinô trả lời thẳng vào điểm này (Tổng luận Thần học, I, vấn đề 44, mục 4): hành động vì nhu cầu, vì thiếu thốn, chỉ thuộc về một tác nhân bất toàn, thứ vừa làm vừa chịu tác động. Thiên Chúa thì không phải loại tác nhân đó. Ngài là Nguyên Nhân Đầu Tiên, đã sung mãn trọn vẹn, nên khi tạo dựng, Ngài không nhằm "được" thêm bất cứ điều gì, mà chỉ để thông ban sự tốt lành của chính mình. Nói cách khác, việc tạo dựng của Thiên Chúa là trường hợp duy nhất của một sự cho đi hoàn toàn nhưng không, chẳng mong nhận lại.
Và điều đó, thay vì làm cho việc tạo dựng hóa vô lý, lại cho thấy nó là một tình yêu cao nhất. Món quà quý nhất chính là món quà được trao mà người cho chẳng cần gì nơi người nhận. Sách Giáo Lý nói gọn:
Thiên Chúa không thể có lý do nào khác để tạo dựng, ngoài tình yêu và sự tốt lành của Ngài: “Khi tay Ngài được mở ra bằng chìa khóa của tình yêu, thì các thụ tạo xuất hiện.”
— (bản dịch)
Cũng vì thế, công trình tạo dựng là hoàn toàn tự do, không do một định mệnh mù quáng hay một sự ép buộc nào bắt Thiên Chúa phải làm (x. ; ). Ngài dựng nên ta không phải vì bị buộc, mà vì muốn, và cái "muốn" ấy chỉ là lòng tốt muốn san sẻ. Nên câu hỏi nên được lật lại: không phải "Chúa thiếu gì mà phải tạo dựng?", mà là "một tình yêu đầy tràn đến mức nào thì mới dựng nên cả một vũ trụ để trao tặng?".
Vậy rốt cuộc chính Thiên Chúa tồn tại để làm gì?
Thì cứ cho là Ngài tạo dựng vì yêu thương đi. Nhưng còn chính Thiên Chúa thì sao? Một Đấng toàn năng, , chẳng thiếu gì, vậy Ngài sống để làm gì? Tồn tại mà không nhằm mục đích nào thì có khác gì vô nghĩa?
Câu hỏi này nghe hóc, nhưng thật ra nó hỏi hơi sai hướng, và thấy được chỗ sai đó thì câu trả lời tự hiện ra. Ta quen hỏi "để làm gì" về mọi thứ, vì mọi thứ trong đời ta đều là phương tiện cho một cái khác: ăn để sống, học để biết, làm để có tiền, có tiền để được an vui. Nhưng thử kéo cái chuỗi "để làm gì" đó ra xem, nó có thể kéo dài mãi mãi không?
Không. Nếu mỗi điều chỉ có giá trị nhờ phục vụ một điều kế tiếp, mà cái kế tiếp lại nhờ một cái kế tiếp nữa, cứ thế đến vô tận, thì rốt cuộc chẳng điều nào có giá trị thật cả, như một sợi dây xích treo lơ lửng mà không móc vào đâu. Cho nên cái chuỗi buộc phải dừng ở một điều sau cùng, được muốn vì chính nó, chứ không vì cái gì khác. Điều ấy, mọi người thật ra đều đang đi tìm, là hạnh phúc. Và hạnh phúc trọn vẹn, không cùng, chính là Thiên Chúa.
Thế nên hỏi "Thiên Chúa tồn tại để làm gì?" thì giống như hỏi "phía bắc của Cực Bắc nằm ở đâu?". Câu "để làm gì" chỉ hợp với những cái là phương tiện; mà Thiên Chúa không phải phương tiện cho một đích nào cao hơn, Ngài chính là cái đích sau cùng nơi mọi câu "để làm gì" dừng lại. Sách Giáo Lý dạy rằng mục đích tối hậu của mọi loài thụ tạo chính là Thiên Chúa, và trích một câu rất đẹp của thánh Irênê:
...vinh quang của Thiên Chúa là con người sống, và sự sống của con người là được nhìn thấy Thiên Chúa.
— (bản dịch)
Để ý điều này đảo ngược cả câu hỏi ban đầu. Thiên Chúa không "tồn tại để làm gì" theo kiểu phải phục vụ một mục tiêu bên ngoài; trái lại, chính Ngài là lý do và là đích đến của mọi sự. Và tin vui cho ta là: khi dựng nên ta để "thông phần sự sống hạnh phúc của Ngài" (x. ), Thiên Chúa đặt chính cùng đích của Ngài làm cùng đích cho ta luôn. Ngài tồn tại "để làm gì" ư? Ngài là cái mà tất cả chúng ta, sâu thẳm trong lòng, vẫn đang sống để tìm về.