Đức Mẹ Guadalupe

Theo trình thuật Nican Mopohua, viết bằng tiếng Nahuatl, vào tháng 12 năm 1531 một người bản địa tên Juan Diego Cuauhtlatoatzin đang đi ngang đồi Tepeyac thì gặp một thiếu nữ tự xưng là "Đức Trinh Nữ Maria trọn đời, Mẹ của Thiên Chúa rất thật". Bà nói với ông bằng chính tiếng mẹ đẻ của ông, và xin ông đến thưa với giám mục xây một ngôi thánh đường tại đó.

Đức cha Juan de Zumárraga đòi một dấu chỉ. Trong lần hiện ra cuối, Đức Mẹ bảo Juan Diego lên đỉnh đồi hái hoa — giữa tháng Chạp, trên một mỏm đá khô cằn, ông tìm thấy hoa hồng Castilla đang nở. Ông gói hoa trong chiếc áo choàng (tilma), thường được cho là dệt bằng sợi cây thùa. Khi mở áo ra trước mặt giám mục, hoa rơi xuống, và trên tấm vải hiện lên hình ảnh người phụ nữ ông đã gặp.

Điều xảy ra sau đó thì không ai tranh cãi. Trong vòng vài thập niên, hàng triệu người bản địa Mexico xin lãnh nhận đức tin Kitô giáo — một cuộc trở lại có quy mô hiếm thấy trong lịch sử, và diễn ra ngay giữa lúc quan hệ giữa người bản địa và người Tây Ban Nha đang tan nát vì bạo lực.

Guadalupe không có một sắc lệnh phê chuẩn kiểu hiện đại như Lộ Đức hay Fatima — vào thế kỷ XVI chưa có thủ tục ấy. Việc chuẩn nhận diễn ra qua một chuỗi hành vi chính thức trải nhiều thế kỷ: cuộc điều tra giáo luật do kinh sĩ đoàn nhà thờ chính tòa Mexico tiến hành năm 1665–1666 (Informaciones Jurídicas), theo yêu cầu của Rôma; sắc chỉ Non est equidem ngày 25-5-1754, qua đó Đức Bênêđictô XIV chuẩn nhận lễ và phụng vụ riêng cho Đức Mẹ Guadalupe và đặt ngài làm bổn mạng Tân Tây Ban Nha; và lễ đăng quang theo giáo luật cho bức ảnh ngày 12-10-1895, theo sắc lệnh Đức Lêô XIII đã ban ngày 8-2-1887.

Hành vi có sức nặng nhất là gần đây nhất: ngày 31-7-2002, Đức Gioan Phaolô II tuyên thánh cho Juan Diego tại chính vương cung thánh đường Guadalupe. Hội Thánh không tuyên thánh cho một nhân vật hư cấu; việc tuyên thánh này giả thiết rằng Juan Diego là người có thật và câu chuyện của ông đáng tin. Dù vậy, việc tuyên thánh xác nhận sự thánh thiện của một con người, chứ không phải từng chi tiết của một trình thuật.

Nguồn văn chính là Nican Mopohua, một bản văn Nahuatl thường được gán cho Antonio Valeriano (sinh khoảng 1520–1531, mất 1605 — niên đại không thống nhất), in trong tập Huei tlamahuiçoltica năm 1649. Bản chép tay còn giữ tại Thư viện Công cộng New York có thể có niên đại khoảng 1556. Codex Escalada, phát hiện năm 1995, mang niên hiệu 1548 và nhắc tới Juan Diego, nhưng tính xác thực của nó bị các sử gia Alberto Peralta và Stafford Poole đặt nghi vấn.

Khoảng trống lớn nhất trong hồ sơ lịch sử là sự im lặng của chính Đức cha Zumárraga (tháng 12-1531 ngài còn là giám mục đắc cử, mãi năm 1533 mới được thụ phong). Ngài viết rất nhiều, và trong toàn bộ các bản văn còn lại của ngài không có gì xác nhận biến cố này. Năm 1556 lại nổ ra tranh cãi công khai giữa Đức Tổng Giám mục Montúfar, người cổ võ lòng sùng kính, và tu sĩ Phanxicô Francisco de Bustamante, người phản đối; trong cuộc điều tra khi ấy, có nhân chứng khai rằng bức ảnh do một họa sĩ bản địa vẽ.

Về việc khảo sát tấm áo choàng — vốn là phần được trích dẫn nhiều nhất và cũng gây tranh cãi nhất — xin xem mục riêng dành cho bức ảnh.

Điều đáng kể nhất ở Guadalupe không phải là tấm vải, mà là hướng của cuộc gặp gỡ. Đức Mẹ không hiện ra với giám mục, không hiện ra với người Tây Ban Nha, mà với một nông dân bản địa vừa mất cả thế giới của mình — và nói bằng tiếng của ông, mang khuôn mặt của dân tộc ông. Trong một xứ sở vừa bị chinh phục, đó là một lời khẳng định về phẩm giá mà không bài giảng nào nói thay được.

Đó cũng là lý do vì sao câu chuyện này vẫn có sức nặng với những cộng đoàn từng bị coi thường ở khắp nơi — kể cả những cộng đoàn Công giáo Việt Nam đã từng phải giữ đạo trong bách hại.