Vậy rốt cuộc ai xuống hoả ngục? Chắc chắn cái tay bạo chúa kia đang ở đó rồi chứ gì? Còn Giuđa, còn những kẻ ác nổi tiếng trong lịch sử? Hội Thánh cứ hù doạ hoả ngục, vậy Hội Thánh chỉ mặt đặt tên được ai đang ở trong đó không?
Câu trả lời làm nhiều người bất ngờ: Hội Thánh dạy hoả ngục là có thật, nhưng chưa bao giờ tuyên bố một cá nhân cụ thể nào đang ở trong đó — kể cả Giuđa. Đây là một điểm rất dễ hiểu sai, nên cần nói cho rõ.
Hãy để ý một sự bất đối xứng. Hội Thánh có phong thánh — tức là long trọng tuyên bố rằng một người chắc chắn đang ở trên Thiên Đàng (các thánh). Nhưng Hội Thánh không hề có thủ tục ngược lại: không có một "danh sách" tuyên bố ai đó chắc chắn đang trong hoả ngục. Ngay cả với những kẻ ác nhất, hay với Giuđa, Hội Thánh cũng không phán quyết. Nó nói về hoả ngục như một khả năng có thật và nghiêm trọng cho bất cứ ai — chứ không chỉ tay vào một cái tên nào.
Vì sao lại dè dặt như thế? Vì chỉ một mình Thiên Chúa thấy được tận đáy lòng một con người ở giây phút cuối. Ta thấy hành vi bên ngoài; ta không thấy được điều gì đã xảy ra giữa một linh hồn và Thiên Chúa trong khoảnh khắc sau chót. Và ơn vào phút chót thì luôn có thể. Tin Mừng cho ta một hình ảnh chói sáng: một tên gian phi, bị đóng đinh vì tội của mình, chỉ kịp thốt một lời tin tưởng — và lập tức được hứa ban Thiên Đàng:
"Ông Giê-su ơi, khi ông vào Nước của ông, xin nhớ đến tôi!" Và Người nói với anh ta: "Tôi bảo thật anh, hôm nay, anh sẽ được ở với tôi trên Thiên Đàng."
— (CGKPV)
Nếu người trộm ấy còn kịp, thì ai dám khép cửa lòng thương xót cho một người khác?
Nhưng phải nói ngay một điều kẻo hiểu lệch — và đây là chỗ dễ hiểu sai nhất: chuyện "còn kịp vào phút chót" tuyệt đối không phải một giấy phép để cứ sống ác cho đã rồi tính "hối cải lúc cuối". Ơn phút chót là điều ta được phép hy vọng cho người khác — chứ không phải một nước cờ ta tính sẵn cho mình. Cố tình trì hoãn hoán cải, bụng bảo dạ "cứ phạm đi, cuối đời ăn năn là xong", thì lại sa vào một tội ngược lại: tính tự phụ (presumption) — cậy dựa vào lòng thương xót của Chúa để mong "được tha thứ mà không cần hoán cải" (x. ). Chính đó là thử thách Thiên Chúa, điều Kinh Thánh cấm:
Ngươi chớ thử thách Đức Chúa là Thiên Chúa của ngươi.
— (CGKPV)
Và có hai lẽ rất thực tế khiến nước cờ ấy hết sức nguy hiểm. Một là, không ai nắm chắc giờ chết của mình: cái chết có thể đến thình lình, chẳng chừa cho ta cái "phút cuối" mà ta trù tính. Hai là, sâu hơn: một tấm lòng đã chai lì suốt cả đời cố ý chọn điều ác thì đến cuối rất có thể không còn muốn quay lại nữa. Ngay cả khả năng hoán cải cũng là một ơn, chứ không phải cái công tắc ta muốn bật lúc nào cũng được; người trộm lành quay về được là nhờ ơn và một lòng ăn năn thật, chứ không nhờ một mưu tính. "Thiên Chúa không để cho người ta nhạo báng đâu… ai gieo giống nào thì sẽ gặt giống ấy" (x. ). Vậy nên: hy vọng cho mọi người thì có; còn ỷ y cho bản thân thì không.
Vậy nên thái độ Hội Thánh mời gọi là điều ngược hẳn với lời phản đối. Không phải "chỉ mặt kẻ khác mà tuyên án", mà là: run sợ cho chính mình (đừng xem thường khả năng ta tự tách khỏi Thiên Chúa), và hy vọng, cầu nguyện cho hết mọi người. Chính Sách Giáo Lý đặt lời cầu này vào miệng Hội Thánh: "Hội Thánh cầu xin cho không một ai phải hư mất", bởi "Thiên Chúa muốn cho mọi người được cứu độ" và "đối với Người, mọi sự đều có thể làm được" (x. ).
(Còn nỗi lo rất riêng — một người thân của tôi qua đời ngoài đức tin thì sao? — xin xem bài Một người thân qua đời ngoài đức tin thì sao?.)
Trích dẫn Kinh Thánh theo bản dịch của Nhóm Phiên Dịch Các Giờ Kinh Phụng Vụ.