Hoả ngục là gì — có phải Thiên Chúa tạo ra nó để phạt con người?
Nhiều người quen gọi nó là "địa ngục" và hình dung ngay một nơi Thiên Chúa dựng lên để tra tấn, trừng phạt con người. Nhưng Hội Thánh gọi cho đúng là hoả ngục, và điều Hội Thánh thật sự dạy về nó khác khá xa với hình ảnh phổ biến ấy. (Còn câu hỏi "sao Chúa lại để có bệnh tật, đau khổ" — thường được hỏi đi kèm — thì có lời đáp riêng ở chủ đề vấn đề sự dữ.)
Trước hết: hoả ngục không phải một "nhà tù" Thiên Chúa dựng lên rồi ném người ta vào. Nó không phải một cỗ máy tra tấn Chúa thiết kế để hành hạ ai. Sách Giáo Lý định nghĩa rất gọn: hoả ngục là tình trạng một người dứt khoát tự tách mình ra khỏi sự hiệp thông với Thiên Chúa (x. ) — tình trạng của kẻ, cho đến cùng, tự do khước từ tình yêu của Người.
Thứ hai, và quan trọng hơn cả: Thiên Chúa không muốn một ai phải vào đó. Người muốn mọi người được cứu:
Đấng muốn cho mọi người được cứu độ và nhận biết chân lý.
— (CGKPV)
Người còn nói thẳng rằng Người chẳng vui gì trước cái chết của kẻ dữ:
Ta chẳng vui gì khi kẻ gian ác phải chết, nhưng vui khi nó thay đổi đường lối để được sống.
— (CGKPV)
Và Sách Giáo Lý khẳng định dứt khoát: Thiên Chúa không tiền định cho bất cứ ai phải sa hoả ngục — muốn sa vào đó thì phải có sự cố tình quay lưng lại với Thiên Chúa và cố chấp trong đó cho đến cùng (x. ).
Vậy hoả ngục "dành cho" ai? Chính lời Chúa Giêsu hé lộ một chi tiết dễ bị bỏ qua. Khi nói về "lửa đời đời", Người bảo đó là:
…lửa đời đời, nơi dành sẵn cho tên Ác Quỷ và các sứ thần của nó.
— (CGKPV)
Nghĩa là hoả ngục không được "dựng lên để nhốt con người". Một người chỉ đi tới đó bằng chính lời "không" cuối cùng, dứt khoát và cố chấp của mình — chứ không phải bị Thiên Chúa lôi vào.
Một hình ảnh cổ điển giúp ta hình dung: cánh cửa hoả ngục bị khoá — nhưng khoá từ bên trong. Thiên Chúa không bao giờ ngừng gõ, không bao giờ rút lại lời mời. Hoả ngục là khả năng đáng sợ rằng một thụ tạo tự do có thể, đến tận cùng, nói "không" với Tình Yêu — và Thiên Chúa, vì tôn trọng chính sự tự do Người đã ban, không cưỡng ép một ai phải yêu mình.
Loạt bài trong chủ đề này trả lời từng câu hỏi cụ thể: một Thiên Chúa nhân lành sao lại có hoả ngục đời đời (tội hữu hạn mà phạt vô cùng?); ai đang ở trong hoả ngục — Hội Thánh có nói tên ai không; người bất khả tri, người ngoài Công giáo thì sao; và cuối cùng, câu hỏi nhiều người mang trong lòng hơn cả — một người thân qua đời ngoài đức tin thì sao?
Một Thiên Chúa nhân lành sao lại có hoả ngục đời đời? Tội thì hữu hạn mà phạt lại vô cùng — nghe thật tàn nhẫn.
Cứ cho là có hoả ngục đi. Nhưng đời đời thì quá đáng. Một con người sống vài chục năm, phạm những tội hữu hạn, mà bị hành hạ vô cùng tận — không bao giờ dứt? Một người cha nhân lành có bao giờ trừng phạt con như thế đâu. Thế thì "Thiên Chúa là tình yêu" chỉ là nói suông.
Lời phản đối này mạnh — nhưng nó mạnh vì đang hình dung sai hoả ngục là gì. Nó vẽ ra cảnh Thiên Chúa như một quan toà ngồi tuyên một bản án dài vô tận, rồi đích thân ra tay tra tấn mãi mãi. Nếu hoả ngục đúng là thế thật, thì lời phản đối có lý. Nhưng đó không phải điều Hội Thánh dạy.
Điều thứ nhất: hoả ngục không phải một bản án áp từ ngoài vào, mà là một tình trạng bên trong. Như bài trước đã nói, hoả ngục là việc một người dứt khoát tự tách mình khỏi Thiên Chúa. Hình phạt chính của hoả ngục không phải lửa của một cai ngục, mà là sự xa cách Thiên Chúa — mất chính Đấng mà con người được dựng nên để sống cùng và để hạnh phúc trong Người (x. ). Nó giống nỗi cô đơn tự chuốc lấy hơn là một đòn roi giáng xuống.
Điều thứ hai — mấu chốt của chữ "đời đời": nó là sự bền vững của một chọn lựa đã dứt khoát, không phải một hình phạt cứ tăng mãi. Cái làm cho hoả ngục "đời đời" không phải là Thiên Chúa cứ phạt thêm hoài, mà là lời "không" ấy đã trở thành chung cuộc. Hãy hình dung một người, khi đã thấy rõ Tình Yêu là ai, vẫn nhất quyết khước từ — và giữ nguyên chọn lựa đó đến tận cùng. Tôn trọng tự do tới mức để cho một "không" như thế là thật, thì cũng có nghĩa để cho nó có thể là vĩnh viễn. Thiên Chúa không xoá bỏ chọn lựa cuối cùng của một con người, vì làm vậy là xoá bỏ chính con người ấy.
Điều thứ ba: đây không phải "vài chục năm" bị đem ra phạt, mà là hướng đi chung cuộc của cả một con người. Vấn đề không phải một hành vi lẻ đơn lẻ, mà là việc một người, tự do và ý thức, quay hẳn khỏi nguồn sống của mình và ở lì trong đó. Chúa Giêsu nói về hai lối kết cục — sự sống và cực hình — như hai điều đều "muôn kiếp", đều bền vững như nhau:
Thế là họ ra đi để chịu cực hình muôn kiếp, còn những người công chính ra đi để hưởng sự sống muôn đời.
— (CGKPV)
Và điều cuối, đừng bỏ quên: cũng chính Thiên Chúa "tàn nhẫn" trong lời phản đối ấy lại là Đấng làm mọi cách để không ai phải tới đó — Đấng nói "Ta chẳng vui gì khi kẻ gian ác phải chết" (), Đấng "không tiền định cho ai phải sa hoả ngục" (x. ), Đấng đã đích thân bước vào cái chết để mở lối cứu. Một tình yêu ép buộc thì không còn là tình yêu; và một tự do không thể nói "không" thì cũng không còn là tự do. Hoả ngục là cái giá đắng của việc Thiên Chúa coi tự do của ta là thật.
Ai phải xuống hoả ngục? Hội Thánh có nói ai đang ở đó không?
Vậy rốt cuộc ai xuống hoả ngục? Chắc chắn cái tay bạo chúa kia đang ở đó rồi chứ gì? Còn Giuđa, còn những kẻ ác nổi tiếng trong lịch sử? Hội Thánh cứ hù doạ hoả ngục, vậy Hội Thánh chỉ mặt đặt tên được ai đang ở trong đó không?
Câu trả lời làm nhiều người bất ngờ: Hội Thánh dạy hoả ngục là có thật, nhưng chưa bao giờ tuyên bố một cá nhân cụ thể nào đang ở trong đó — kể cả Giuđa. Đây là một điểm rất dễ hiểu sai, nên cần nói cho rõ.
Hãy để ý một sự bất đối xứng. Hội Thánh có phong thánh — tức là long trọng tuyên bố rằng một người chắc chắn đang ở trên Thiên Đàng (các thánh). Nhưng Hội Thánh không hề có thủ tục ngược lại: không có một "danh sách" tuyên bố ai đó chắc chắn đang trong hoả ngục. Ngay cả với những kẻ ác nhất, hay với Giuđa, Hội Thánh cũng không phán quyết. Nó nói về hoả ngục như một khả năng có thật và nghiêm trọng cho bất cứ ai — chứ không chỉ tay vào một cái tên nào.
Vì sao lại dè dặt như thế? Vì chỉ một mình Thiên Chúa thấy được tận đáy lòng một con người ở giây phút cuối. Ta thấy hành vi bên ngoài; ta không thấy được điều gì đã xảy ra giữa một linh hồn và Thiên Chúa trong khoảnh khắc sau chót. Và ơn vào phút chót thì luôn có thể. Tin Mừng cho ta một hình ảnh chói sáng: một tên gian phi, bị đóng đinh vì tội của mình, chỉ kịp thốt một lời tin tưởng — và lập tức được hứa ban Thiên Đàng:
"Ông Giê-su ơi, khi ông vào Nước của ông, xin nhớ đến tôi!" Và Người nói với anh ta: "Tôi bảo thật anh, hôm nay, anh sẽ được ở với tôi trên Thiên Đàng."
— (CGKPV)
Nếu người trộm ấy còn kịp, thì ai dám khép cửa lòng thương xót cho một người khác?
Nhưng phải nói ngay một điều kẻo hiểu lệch — và đây là chỗ dễ hiểu sai nhất: chuyện "còn kịp vào phút chót" tuyệt đối không phải một giấy phép để cứ sống ác cho đã rồi tính "hối cải lúc cuối". Ơn phút chót là điều ta được phép hy vọng cho người khác — chứ không phải một nước cờ ta tính sẵn cho mình. Cố tình trì hoãn hoán cải, bụng bảo dạ "cứ phạm đi, cuối đời ăn năn là xong", thì lại sa vào một tội ngược lại: tính tự phụ (presumption) — cậy dựa vào lòng thương xót của Chúa để mong "được tha thứ mà không cần hoán cải" (x. ). Chính đó là thử thách Thiên Chúa, điều Kinh Thánh cấm:
Ngươi chớ thử thách Đức Chúa là Thiên Chúa của ngươi.
— (CGKPV)
Và có hai lẽ rất thực tế khiến nước cờ ấy hết sức nguy hiểm. Một là, không ai nắm chắc giờ chết của mình: cái chết có thể đến thình lình, chẳng chừa cho ta cái "phút cuối" mà ta trù tính. Hai là, sâu hơn: một tấm lòng đã chai lì suốt cả đời cố ý chọn điều ác thì đến cuối rất có thể không còn muốn quay lại nữa. Ngay cả khả năng hoán cải cũng là một ơn, chứ không phải cái công tắc ta muốn bật lúc nào cũng được; người trộm lành quay về được là nhờ ơn và một lòng ăn năn thật, chứ không nhờ một mưu tính. "Thiên Chúa không để cho người ta nhạo báng đâu… ai gieo giống nào thì sẽ gặt giống ấy" (x. ). Vậy nên: hy vọng cho mọi người thì có; còn ỷ y cho bản thân thì không.
Vậy nên thái độ Hội Thánh mời gọi là điều ngược hẳn với lời phản đối. Không phải "chỉ mặt kẻ khác mà tuyên án", mà là: run sợ cho chính mình (đừng xem thường khả năng ta tự tách khỏi Thiên Chúa), và hy vọng, cầu nguyện cho hết mọi người. Chính Sách Giáo Lý đặt lời cầu này vào miệng Hội Thánh: "Hội Thánh cầu xin cho không một ai phải hư mất", bởi "Thiên Chúa muốn cho mọi người được cứu độ" và "đối với Người, mọi sự đều có thể làm được" (x. ).
(Còn nỗi lo rất riêng — một người thân của tôi qua đời ngoài đức tin thì sao? — xin xem bài Một người thân qua đời ngoài đức tin thì sao?.)
Người bất khả tri, người ngoài Công giáo thì có phải xuống hoả ngục không?
Thẳng thắn hỏi luôn: tôi là người bất khả tri — tôi không chắc có Chúa hay không. Vậy theo các bạn, tôi phải xuống hoả ngục đúng không? Cứ không theo Công giáo là bị đày xuống đó hết à?
Không — không hề tự động như vậy. Đây có lẽ là hiểu lầm nặng nhất về hoả ngục, nên xin nói cho thật rõ: Hội Thánh không dạy rằng cứ không phải là người Công giáo, hay đang hoài nghi, thì đương nhiên bị hư mất.
Nhớ lại hoả ngục thật sự là gì (xem bài đầu chủ đề): nó là việc một người dứt khoát, cố tình khước từ Thiên Chúa cho đến cùng. Điều đó không giống với việc một người thành tâm chưa tìm thấy, hay lớn lên chưa từng được nghe trình bày về Chúa cho tử tế. Sự thiếu vắng một đức tin mà bạn chưa bao giờ cố tình chối bỏ thì không phải là điều kết án bạn.
Trái lại, chính Sách Giáo Lý mở ra một cánh cửa rất rộng cho đúng trường hợp của bạn:
Những người không biết đến Tin Mừng của Đức Kitô và Hội Thánh Người mà không do lỗi của họ, nhưng thành tâm tìm kiếm Thiên Chúa, và dưới tác động của ân sủng, cố gắng chu toàn thánh ý của Ngài… thì họ có thể đạt được ơn cứu độ muôn đời.
—
Một người thành tâm đi tìm sự thật và cố sống theo lương tâm ngay thẳng — làm điều lành, tránh điều dữ theo những gì mình nhận biết — thì đang đáp lại Thiên Chúa, dù có thể chưa gọi đúng tên Người. Chính sự khắc khoải "không chắc có Chúa hay không, nhưng vẫn muốn sống cho ngay" ấy đã là một bước đi về phía Người.
Câu hỏi của bạn thật ra đã được trả lời đầy đủ trong một bài riêng — về ông bà tổ tiên và tất cả những ai chưa nhận biết Chúa Giêsu, cho họ đến thế nào, và vì sao nó vẫn luôn nhờ Đức Kitô. Xin đọc: Ông bà tổ tiên và những người chưa hề nghe biết Chúa Giêsu thì sao? (và Người ngoài Hội Thánh có được cứu không?).
Một người thân của tôi qua đời ngoài đức tin — liệu người ấy có phải xuống hoả ngục không?
Cha mẹ tôi — hay người tôi thương — đã qua đời mà không có đức tin, không rửa tội, không theo đạo. Nghe giảng về hoả ngục, tôi sợ đến mất ngủ: chẳng lẽ người ấy đang bị đày trong đó? Nếu đúng vậy thì tôi không thể nào tin nổi một Thiên Chúa như thế.
Xin dừng lại một nhịp trước khi trả lời — vì rất có thể người đang đọc dòng này không tranh luận, mà đang đau và đang sợ. Nếu đây là nỗi lo của bạn, thì trước hết xin thưa một điều rất thật: bạn được phép hy vọng. Nỗi sợ ấy nặng, nhưng nó dựa trên một hình dung về hoả ngục không đúng với điều Hội Thánh dạy.
Thứ nhất: bạn không mang trong tay một bản án — vì chẳng ai trao cho bạn cả. Như bài về việc ai ở trong hoả ngục đã nói: Hội Thánh chưa bao giờ tuyên bố một cá nhân nào đang trong hoả ngục — kể cả những kẻ ác nổi tiếng, huống chi người thân yêu của bạn. Chỉ một mình Thiên Chúa thấy được điều đã xảy ra giữa linh hồn ấy và Người ở giây phút cuối cùng, nơi không ai khác chứng kiến. Và ơn phút chót thì luôn có thể — như người trộm bên thập giá chỉ kịp một lời đã nghe: "hôm nay, anh sẽ được ở với tôi trên Thiên Đàng" ().
Thứ hai: "ngoài đức tin" không có nghĩa là "bị Thiên Chúa loại bỏ". Lòng thương xót của Người vươn xa hơn ta tưởng nhiều. Một người, không do lỗi của mình, chưa nhận biết Chúa cho tử tế, nhưng đã sống theo lương tâm ngay thẳng và thành tâm đi tìm điều thiện, thì vẫn ở trong tầm với của (xem Ông bà tổ tiên và những người chưa hề nghe biết Chúa Giêsu thì sao?). Người thân của bạn không rơi khỏi tình yêu ấy chỉ vì những gì họ chưa kịp biết hay chưa kịp bày tỏ.
Vì thế, điều đức tin mời gọi bạn làm không phải là kết án, mà là phó thác và cầu nguyện. Ta không tuyên bố số phận đời đời của ai — không buông xuôi thất vọng, cũng không cả quyết giả tạo — mà đặt người mình thương vào bàn tay của Đấng "muốn cho mọi người được cứu độ" (). Chính Hội Thánh cầu "cho không một ai phải hư mất" (x. ). Và lời cầu của bạn cho người đã khuất là thật, chạm tới được họ — mối dây ấy không bị cái chết cắt đứt.
Còn nếu chính bạn đang mang nỗi mất mát này: những dòng trên không nhằm khép lại nỗi đau của bạn. Xin đọc thêm bài viết riêng cho tấm lòng tang chế — Người thân tôi đã qua đời, làm sao tôi biết họ được cứu? — và đừng mang điều này một mình: hãy tìm đến một linh mục, xin dâng một Thánh lễ cầu cho người ấy, để có người thật sự cùng bạn phó dâng họ cho lòng thương xót Chúa.