Có luyện ngục thật không? Hội Thánh dạy điều đó dựa vào đâu?
Có. (Purgatory) là một của Hội Thánh Công giáo — không phải một truyền thuyết dân gian hay một chuyện "hù dọa". Nhưng để hiểu cho đúng, cần nói ngay điều luyện ngục không phải: nó không phải một "địa ngục nhẹ", cũng không phải cơ hội thứ hai để đổi số phận. Luyện ngục là sự thanh luyện cuối cùng của những người chắc chắn sẽ được lên thiên đàng, nhưng còn cần được gột sạch trước khi bước vào.
Sách Giáo Lý định nghĩa gọn: những ai chết trong nhưng chưa được thanh luyện trọn vẹn thì đã chắc chắn được cứu độ đời đời; song sau khi chết, họ còn trải qua một sự thanh luyện để đạt tới sự thánh thiện cần có mà vào hưởng niềm vui thiên đàng (x. ). Nói cách khác: đây là "phòng chờ" của những người đã được cứu, chứ không phải nơi phân xử xem ai được cứu.
Vậy Hội Thánh dựa vào đâu để dạy điều này? Có ba nền tảng.
Thứ nhất — Kinh Thánh. Có ba chỗ thường được nhắc tới:
- Ngay trong Cựu Ước, dân Chúa đã cầu nguyện và dâng lễ cho người chết — điều chỉ có ý nghĩa nếu người chết còn có thể được trợ giúp (nghĩa là chưa yên vị trên thiên đàng, mà cũng không phải đã hư mất vĩnh viễn trong hỏa ngục):
Ðó là lý do khiến ông đến dâng lễ tế đền tạ cho những người đã chết, để họ được giải thoát khỏi tội lỗi.
— (CGKPV)
- Thánh Phaolô nói tới một sự cứu độ "băng qua lửa" — được cứu, nhưng phải qua một sự thanh luyện như bằng lửa:
Còn công việc của ai bị thiêu huỷ, thì người ấy sẽ phải thiệt. Tuy nhiên, bản thân người ấy sẽ được cứu, nhưng như thể băng qua lửa.
— (CGKPV)
- Và chính Chúa Giêsu nói có thứ tội "sẽ chẳng được tha, cả đời này lẫn đời sau" () — câu ấy hàm ý rằng có những tội có thể được tha ở "đời sau", tức là còn một tình trạng thanh luyện sau khi chết.
Thứ hai — Hội Thánh đã long trọng xác định. Đây không phải ý kiến riêng của ai: các Công đồng chung Florence (năm 1439) và Trentô (năm 1563) đã chính thức định tín về luyện ngục (x. ).
Thứ ba — Hội Thánh đã làm điều này ngay từ đầu. "Ngay từ những buổi đầu", Hội Thánh đã kính nhớ người đã khuất và dâng lời cầu nguyện — nhất là Thánh Lễ — để cầu cho họ (x. ). Cầu cho các linh hồn không phải sáng kiến thời Trung Cổ; nó xưa như chính Hội Thánh.
Loạt bài dưới đây đi vào từng vế: luyện ngục thực chất là gì (và không phải là gì), tại sao anh em Tin Lành không tin có luyện ngục, và cầu nguyện, xin lễ cho người đã mất thì có thật sự ích gì không.
Luyện ngục là gì — có phải là 'địa ngục nhẹ', hay một cơ hội thứ hai để được cứu?
Nghe nói là chỗ ở lưng chừng giữa thiên đàng và hỏa ngục — kiểu "địa ngục nhẹ", chịu phạt một thời gian rồi thôi. Hay nó là một cơ hội thứ hai: ai chết mà chưa tốt thì vào đó tu sửa để rồi được lên thiên đàng?
Cả hai cách hiểu đều sai — và sai theo hai hướng ngược nhau. Hãy tách bạch cho rõ.
1. Luyện ngục KHÔNG phải "địa ngục nhẹ". Hỏa ngục và luyện ngục khác nhau tận gốc, chứ không phải khác nhau ở mức độ nặng nhẹ. Sách Giáo Lý nói sự thanh luyện của những người được cứu "hoàn toàn khác" với hình phạt của kẻ bị án phạt (x. ). Khác ở chỗ nào?
- Người trong hỏa ngục đã mất Chúa vĩnh viễn; người trong luyện ngục thì chắc chắn sẽ được thấy Chúa — chỉ là chưa, vì còn đang được gột sạch.
- Hỏa ngục là vĩnh viễn, không lối ra; luyện ngục thì có hồi kết — mọi linh hồn trong luyện ngục rồi sẽ lên thiên đàng, không trừ một ai.
- Nói cho gọn: luyện ngục không phải "án nhẹ hơn hỏa ngục", mà là cửa vào thiên đàng cho người đã được cứu nhưng còn cần thanh tẩy. Nó thuộc về phía được cứu, không thuộc phía hư mất.
Vì thế, nếu một linh hồn đang ở luyện ngục thì đó thật ra là tin vui lớn: người ấy đã được cứu, thiên đàng đã chắc chắn.
2. Nhưng luyện ngục cũng KHÔNG phải "cơ hội thứ hai". Đây là hướng sai ngược lại. Luyện ngục không phải nơi người ta còn được đổi phe — từ hư mất sang được cứu. Số phận đời đời của một người được định vào lúc chết: hoặc đã chết trong , hoặc không. Luyện ngục chỉ dành cho nhóm thứ nhất — những người đã chết trong ơn nghĩa Chúa, "đã chắc chắn được cứu độ đời đời" rồi (x. ). Nó thanh luyện người đã được cứu, chứ không cứu thêm người đã hư mất. Nó không phải đầu thai, không phải luân hồi, không phải một vòng tái đấu.
Vậy bản chất luyện ngục là gì? Là được làm cho sạch, chứ không phải bị trả thù. Hãy hình dung một người sắp gặp lại người mình thương nhất sau bao năm xa cách, nhưng đang lấm lem bùn đất — tự họ sẽ muốn được rửa sạch trước khi bước vào vòng tay ấy. Sự thanh luyện của luyện ngục là như thế: có đau, nhưng là cái đau chữa lành của người đang trên đường về nhà, chứ không phải cái đau tuyệt vọng của kẻ bị đuổi đi. Hình ảnh "lửa" mà thánh Phaolô dùng () là lửa lọc — lửa nung cho vàng ròng hiện ra — chứ không phải lửa thiêu huỷ.
(Muốn phân biệt rõ luyện ngục với hỏa ngục đời đời, xem thêm Ai xuống hỏa ngục? Hội Thánh có nói ai ở đó không?.)
Sao người Tin Lành không tin có luyện ngục? Có phải Công giáo tự bịa ra?
Người Tin Lành nói là do Công giáo bịa ra — Kinh Thánh (của họ) chẳng có chữ nào về luyện ngục, còn câu các bạn hay trích thì nằm trong sách Macabê mà họ không nhận là Kinh Thánh. Thậm chí có người bảo luyện ngục được bày ra để bán ân xá kiếm tiền. Vậy ai đúng?
Đây là một trong những chỗ khác biệt lớn giữa Công giáo và Tin Lành, nên xin trả lời thẳng vào từng ý.
Thứ nhất, về sách Macabê: đây là chuyện bộ Kinh Thánh gồm những sách nào, chứ không phải chuyện ai "thêm" hay "bớt" theo ý mình. Sách 2 Macabê — nơi có câu "dâng lễ tế đền tạ cho những người đã chết, để họ được giải thoát khỏi tội lỗi" () — thuộc nhóm sách (deuterocanonical) mà Công giáo vẫn luôn nhận là Kinh Thánh. Các sách này có trong (Septuagint) — tức bộ Cựu Ước bằng tiếng Hy Lạp mà chính Hội Thánh thời các Tông Đồ đã dùng. Mãi đến thời Cải Cách (thế kỷ 16), các nhà Cải Cách mới gạt những sách này ra khỏi Cựu Ước của họ. Nói cách khác: không phải Công giáo "thêm" sách Macabê vào, mà phía Tin Lành đã bỏ nó ra. Cho nên câu "Kinh Thánh của tôi không có" tự nó chẳng chứng minh được gì về luyện ngục — nó chỉ cho thấy hai bên đang cầm hai bộ Cựu Ước khác nhau.
Thứ hai, dù gác sách Macabê sang một bên, giáo lý này vẫn đứng vững trên phần Kinh Thánh mà cả hai bên đều nhận. Thánh Phaolô — trong thư 1 Côrintô mà người Tin Lành cũng công nhận — nói tới người "được cứu, nhưng như thể băng qua lửa" (); và chính Chúa Giêsu nói có tội "chẳng được tha, cả đời này lẫn đời sau" (), hàm ý một sự tha thứ và thanh luyện còn có thể xảy ra sau khi chết. Luyện ngục không treo trên một câu Macabê duy nhất.
Thứ ba, về chuyện "bịa ra để bán ân xá": đây là lẫn lộn giữa một giáo lý và một sự lạm dụng cách nhau hơn ngàn năm. Việc cầu nguyện cho người chết đã có từ những thế kỷ đầu — rất lâu trước khi có bất kỳ vụ bê bối ân xá nào. Chẳng hạn, vào thế kỷ thứ 4, thánh Augustinô đã cầu nguyện cho mẹ mình là bà Mônica, đúng như lời bà trăng trối xin ông nhớ đến bà nơi bàn thờ Chúa, dù ông ở đâu đi nữa (x. Tự Thuật, quyển IX). Những lạm dụng quanh việc bán ân xá ở thế kỷ 16 là một sai lầm có thật của một số người — và Hội Thánh đã sửa — nhưng lạm dụng một điều thì không xoá bỏ chính điều đó (về chuyện này, xem Ân xá là gì — có phải "mua ơn tha tội"?). Bản thân giáo lý luyện ngục có trước, và đứng độc lập với, những lạm dụng ấy.
Nói gọn: người Tin Lành không tin luyện ngục chủ yếu vì hai lẽ — (1) họ dùng một bộ Cựu Ước không có sách Macabê, và (2) họ theo nguyên tắc "chỉ Kinh Thánh" nên loại bỏ những gì họ cho là chỉ dựa vào . Nhưng luyện ngục không phải chuyện Công giáo bịa: nó có nền trong Kinh Thánh (kể cả phần chung hai bên đều nhận), có trong thực hành của Hội Thánh ngay từ đầu (x. ), và đã được các Công đồng chung xác định.
Cầu nguyện, xin lễ cho người đã mất thì có thật sự ích gì không?
Người đã chết thì số phận coi như đã định rồi — lên thiên đàng hay không, đâu còn đổi được nữa. Vậy cầu nguyện, xin lễ, làm việc lành cho họ thì ích gì? Chẳng phải chỉ để người sống đỡ áy náy thôi sao?
Có ích thật — và đây là một trong những điều an ủi nhất của đức tin Công giáo. Nhưng cần đặt câu trả lời cho đúng chỗ.
Trước hết, đúng là ta không cầu nguyện để "đổi phe" cho người đã khuất. Lời cầu của ta không kéo một người từ hỏa ngục lên thiên đàng — số phận đời đời đã được định lúc chết (đó chính là lý do nên sống cho ngay lành khi còn sống). Vậy lời cầu ấy giúp ai? Giúp những người đang được thanh luyện trên đường về thiên đàng — các linh hồn nơi . Với họ, lời cầu của ta thật sự là một sự trợ giúp.
Và điều này Hội Thánh đã tin, đã làm ngay từ đầu, dựa thẳng trên Kinh Thánh. Từ thời Cựu Ước, ông Giuđa Macabê đã "dâng lễ tế đền tạ cho những người đã chết, để họ được giải thoát khỏi tội lỗi" (). Sách Giáo Lý dạy rằng ngay từ những buổi đầu, Hội Thánh đã kính nhớ người đã khuất và dâng lời cầu — trên hết là Thánh Lễ — để cầu cho họ, ngõ hầu họ được thanh luyện mà hưởng nhan Chúa (x. ).
Vì sao lời cầu của người sống lại chạm được tới người đã khuất? Vì tất cả cùng thuộc về một thân thể — "các thánh thông công". Người ở thiên đàng, người còn nơi luyện ngục, và người còn sống trên đời không bị cắt lìa khỏi nhau; tình yêu và lời cầu nguyện vẫn nối họ lại với nhau. Sách Giáo Lý nói rõ: lời ta cầu cho họ không những giúp được họ, mà còn khiến lời họ cầu cho ta trở nên hữu hiệu (x. ). Đây là con đường hai chiều: ta nâng đỡ họ, và họ cho ta.
Vậy cụ thể ta có thể làm gì cho người đã mất?
- Xin lễ — nhờ dâng Thánh Lễ cầu cho họ; đây là cách cao quý nhất.
- Cầu nguyện cho họ, cách riêng trong tháng 11 (tháng cầu cho các đẳng linh hồn) và ngày Lễ Các Đẳng Linh Hồn (mồng 2 tháng 11).
- Làm việc lành, bố thí, hưởng ân xá và dành những việc ấy cho họ (xem Lãnh ân xá cho người đã chết).
Cho nên, chăm lo cho người đã khuất bằng lời cầu nguyện không phải chỉ để người sống nguôi ngoai. Đó là một nghĩa cử yêu thương thật sự vươn qua cả cái chết — và cũng là một niềm hy vọng cho chính mình: nếu ta có thể giúp họ hôm nay, thì rồi cũng sẽ có người cầu nguyện cho ta. (Còn nỗi lo "người thân tôi mất rồi, không biết có được cứu không", xem Người thân qua đời có được cứu không?.)