Giáng Sinh 25/12 chỉ là mượn từ lễ ngoại giáo: lễ Saturnalia của Rôma, hoặc lễ sinh nhật thần mặt trời Sol Invictus ("Mặt Trời Bất Khả Chiến Bại"). Người ta mừng các lễ ấy trước khi có Kitô giáo, nên Giáng Sinh chỉ là đạo mặt trời khoác áo mới.
Xin nói ngay cho công bằng: đây là một câu hỏi lịch sử thật, và câu trả lời không phải "chắc chắn 100%", mà là "bằng chứng nghiêng hẳn về phía ngược lại với lời cáo buộc". Ta hãy đi qua từng mảnh.
Thứ nhất — Saturnalia không phải nguồn của Giáng Sinh, vì ngày không khớp. Saturnalia là lễ hội vui chơi của Rôma kính thần Saturn, kéo dài từ 17 đến 23 tháng 12 — không có bằng chứng nào cho thấy nó từng chạm tới ngày 25. Một lễ kết thúc ngày 23 thì khó mà là "gốc" của một lễ mừng ngày 25.
Thứ hai — về Sol Invictus, hãy để ý thứ tự thời gian. Hoàng đế Aurelianô cổ vũ việc thờ thần mặt trời từ năm 274. Nhưng bằng chứng rõ ràng đầu tiên về một lễ "sinh nhật Sol Invictus" (Natalis Invicti) rơi vào ngày 25/12 lại nằm trong Niên giám năm 354 — chính là tài liệu cũng ghi ngày 25/12 là ngày sinh của Chúa Giêsu. Nói cách khác: không có bằng chứng chắc chắn nào cho thấy lễ mặt trời ngày 25/12 có trước ngày Giáng Sinh của Kitô giáo. Cả hai chỉ cùng xuất hiện trên giấy trắng mực đen ở một tài liệu năm 354.
Thứ ba — trong khi đó, ngày Giáng Sinh của Kitô giáo có một nguồn gốc riêng, không cần vay mượn. Nhiều Kitô hữu sơ khai tin Chúa Giêsu được thụ thai và chịu chết vào cùng một ngày — ngày 25 tháng 3 — vì họ tin Thiên Chúa sắp đặt mọi sự cách hoàn hảo. Tính chín tháng từ 25/3 thì ra 25/12. (Chính vì thế đến nay Hội Thánh vẫn giữ 25/3 là lễ Truyền Tin.) Đây gọi là "giả thuyết tính toán": ngày Giáng Sinh đến từ một phép tính thần học, không từ một lễ hội ngoại giáo.
Nhân chứng sớm nhất cho ngày 25/12 là thánh Hippôlytô thành Rôma (đầu thế kỷ 3, khoảng năm 203), trong cuốn Bình Luận về Sách Đanien. Nhưng ở đây phải thành thật: tính xác thực của chính câu ấy vẫn còn được các học giả tranh luận — có người cho rằng đó là một câu chú thích được thêm vào sau, dù nếu vậy thì cũng thêm rất sớm. Cho nên cả lập luận này không treo trên một mình Hippôlytô. Điều chắc chắn hơn là: đến năm 336, Giáng Sinh đã được mừng vào ngày 25/12 tại Rôma (ghi trong Sổ của Niên giám 354) — tức là trước khi có bằng chứng rõ ràng về lễ Sol Invictus cùng ngày.
Thứ tư — bức tranh dân số cho thấy chiều "vay mượn" nhiều phần là ngược lại. Vào đầu thế kỷ 4, Kitô hữu còn là thiểu số (các ước tính cho khoảng 10% dân số Đế quốc quanh năm 300). Nhưng đạo lan rất nhanh; đến khoảng năm 350, nhiều ước tính cho rằng Kitô hữu đã chiếm khoảng một nửa Đế quốc, còn ngoại giáo thì suy giảm, nhất là ở thành thị. Vậy nên khi lễ mặt trời ngày 25/12 xuất hiện rõ ràng trên giấy tờ (năm 354), Kitô giáo đã là tôn giáo đang lên. Vì thế nhiều học giả cho rằng chính bên ngoại giáo mới đặt lễ vào ngày 25/12 để cạnh tranh với Giáng Sinh, chứ không phải Kitô hữu chép của ngoại giáo.
Nói gọn: "trùng ngày" không phải "chép lại". Saturnalia sai ngày; lễ Sol Invictus ngày 25/12 không có bằng chứng đi trước Giáng Sinh; còn ngày Giáng Sinh thì có một lối tính riêng và đã được mừng ở Rôma từ năm 336. Và sau cùng, như bài đầu chủ đề đã nói: dù ngày sinh thật của Chúa là ngày nào cũng không đổi được điều cốt lõi — điều Kitô hữu mừng là Con Thiên Chúa xuống thế làm người, chứ không phải một con số trên lịch. (Xem bài đầu chủ đề.)
Trích dẫn Kinh Thánh theo bản dịch của Nhóm Phiên Dịch Các Giờ Kinh Phụng Vụ.