Giáo dân có được biện giáo, rao giảng đức tin không — hay đó chỉ là việc của hàng giáo sĩ?
Chuyện giảng dạy, biện giáo là việc của các cha, các thầy đã được đào tạo — chưa đến lượt mấy người giáo dân. Giáo dân không có bằng cấp thần học, dễ nói sai, rồi làm xấu đạo thêm. Sao không để yên cho hàng giáo sĩ làm?
Trước hết, xin nhận ngay: nửa lời của bạn hoàn toàn có lý. Một người giáo dân thiếu hiểu biết hoặc thiếu khiêm tốn đúng là có thể dạy sai, gây hiểu lầm, làm người ta ngán đạo — điều đó có thật, và đáng lo. Chúng tôi không hề phủ nhận. Nhưng từ chỗ "có người làm dở" mà nhảy sang "giáo dân không được làm" thì lại là một bước sai — và chính Kinh Thánh cùng Hội Thánh đi ngược lại kết luận ấy.
Thứ nhất: qua Bí tích Rửa Tội, mọi Kitô hữu — không riêng hàng giáo sĩ — được thông phần vào chức vụ ngôn sứ của Đức Kitô. Nghĩa là mỗi tín hữu, chứ không chỉ các cha, đều được mời làm chứng và loan báo. Lời "hãy sẵn sàng trả lời" trong Kinh Thánh không gửi riêng cho hàng giáo sĩ, mà cho tất cả:
Đức Ki-tô là Đấng Thánh, hãy tôn Người làm Chúa ngự trị trong lòng anh em. Hãy luôn luôn sẵn sàng trả lời cho bất cứ ai chất vấn về niềm hy vọng của anh em.
— (CGKPV)
Sách Giáo Lý nói rõ: Đức Kitô chu toàn chức vụ ngôn sứ "không những nhờ hàng giáo phẩm… mà còn nhờ các giáo dân", những người được Người đặt làm chứng nhân (x. ); và giáo dân chu toàn sứ mạng ấy bằng việc loan báo Tin Mừng ngay giữa những hoàn cảnh thường ngày của cuộc sống (x. ). Công đồng Vaticanô II còn nói thẳng: "ơn gọi Kitô hữu, tự bản chất, cũng là ơn gọi làm tông đồ" (Sắc lệnh Tông Đồ Giáo Dân, số 2).
Thứ hai: điều này chẳng có gì mới — ngay từ đầu, chính giáo dân đã đi loan báo đức tin. Khi Hội Thánh Giêrusalem bị bắt bớ, "ngoài các Tông Đồ ra, mọi người đều phải tản mác" () — và chính những tín hữu bình thường ấy, chứ không phải các Tông Đồ (các ngài ở lại), đã đi rao giảng:
Vậy những người phải tản mác này đi khắp nơi loan báo lời Chúa.
— (CGKPV)
Thậm chí một đôi vợ chồng giáo dân làm nghề dệt lều — ông Aquila và bà Priscilla (CGKPV phiên âm: A-qui-la và Pơ-rít-ki-la) — đã dạy lại đạo cho chính một nhà giảng thuyết là ông Apôlô "cho chính xác hơn" (x. ). Giáo dân dạy đạo không phải chuyện thời nay mới bày ra; nó có ngay trong Tân Ước. Và chính Chúa Giêsu trao lệnh truyền "làm cho muôn dân trở thành môn đệ" () cho cả Hội Thánh, chứ không chỉ cho một nhóm nhỏ.
Nhưng — và đây mới là chỗ lời phản đối của bạn có lý — quyền ấy đi kèm những giới hạn nghiêm túc. Giáo dân được làm chứng, giải thích, bảo vệ và loan báo đức tin mình đã lãnh nhận; nhưng giáo dân không được tự đặt mình làm thầy dạy có thẩm quyền của Hội Thánh, không được định tín hay bịa ra giáo lý mới, không được dạy điều nghịch với đức tin hay chống lại các giám mục. Nói gọn: giáo dân là người trao lại đức tin của Hội Thánh, chứ không phải người chế ra đức tin của riêng mình. Đó chính là lằn ranh mà một người giáo dân biện giáo tử tế luôn phải giữ.
Loạt bài dưới đây đi vào hai vế cụ thể của lời phản đối: "đã có các linh mục làm rồi, đâu đến lượt giáo dân?" và "mấy kênh giáo dân lập ra chỉ làm xấu đạo thêm?"
Đã có các linh mục giảng dạy rồi, đâu đến lượt giáo dân? Giáo dân lo sống đạo cho tốt là đủ mà?
Đã có các linh mục, các thầy được ăn học, được sai đi để giảng dạy — đó là việc của các ngài. Giáo dân thì lo sống đạo cho tốt là đủ, đâu đến lượt mà đi giảng với biện giáo?
Điều bạn nói có một phần đúng — nhưng "phần của các cha" không loại trừ "phần của giáo dân". Đây không phải chuyện tranh giành "đến lượt ai", mà là một Hội Thánh với nhiều vai trò khác nhau, bổ túc cho nhau.
Trước hết, sống đạo cho tốt đã là một cách "giảng" mạnh nhất — nhưng thường chưa đủ. Đời sống ngay lành đúng là bài giảng thuyết phục nhất; song có những lúc người ta không cần bạn sống đẹp, mà cần bạn mở miệng trả lời một thắc mắc, một hiểu lầm, một lời công kích. Lúc ấy mà im lặng thì gương sáng của bạn cũng thành câu hỏi bỏ ngỏ. Kinh Thánh đòi cả hai: sống tốt và "sẵn sàng trả lời" ().
Thứ hai — điểm mấu chốt: có những nơi các linh mục không thể tới, mà giáo dân thì đang ở ngay đó. Cha xứ không ngồi trong bàn ăn gia đình bạn, không có mặt ở chỗ làm, ở nhóm chat, ở phần bình luận nơi ai đó vừa công kích đạo. Bạn thì ở ngay đó. Chính vì thế Sách Giáo Lý nói việc loan báo của giáo dân có một "hiệu năng đặc biệt", bởi nó diễn ra ngay giữa những hoàn cảnh thường ngày của cuộc sống — đúng cái thế giới mà hàng giáo sĩ khó lòng chạm tới (x. ). Nếu giáo dân im hết, thì ở những nơi ấy đức tin không có ai lên tiếng cả.
Thứ ba, đây là điều Hội Thánh vẫn làm ngay từ đầu. Một đôi vợ chồng giáo dân — ông Aquila và bà Priscilla (CGKPV phiên âm: A-qui-la và Pơ-rít-ki-la) — chẳng những không "chờ đến lượt", mà còn dạy lại đạo cho một nhà giảng thuyết:
Sau khi nghe ông [Apôlô] nói, bà Pơ-rít-ki-la và ông A-qui-la mời ông về nhà trình bày Đạo của Thiên Chúa cho ông chính xác hơn.
— (CGKPV)
Giáo dân giúp một người rao giảng hiểu đạo cho đúng hơn — mà chẳng ai coi đó là "lấn sân" hàng giáo sĩ, vì tất cả cùng phục vụ một sứ mạng.
Vậy đâu là khác biệt giữa vai trò của linh mục và của giáo dân? Có những điều chỉ hàng giáo sĩ làm được: cử hành các bí tích, chăn dắt cộng đoàn, và giảng dạy với thẩm quyền của Hội Thánh (). Giáo dân không thay thế các ngài ở những chỗ đó. Nhưng ngược lại, hàng giáo sĩ cũng không thay thế được giáo dân trong việc mang đức tin vào giữa đời thường. Như thánh Phaolô ví Hội Thánh là một thân thể nhiều chi thể: "mắt không có thể bảo tay: Tao không cần đến mày" () — và cũng chẳng chi thể nào bảo được chi thể khác rằng "chưa đến lượt anh". Không phải "đến lượt ai", mà là mỗi người một phần, trong cùng một thân. (Còn nỗi lo "giáo dân làm thì làm xấu đạo", xem bài Giáo dân làm biện giáo chỉ làm xấu đạo thêm?.)
Mấy kênh, mấy nhóm giáo dân lập ra chỉ làm xấu đạo thêm thôi — thà đừng làm còn hơn?
Cứ nhìn mấy kênh, mấy nhóm giáo dân lập ra trên mạng mà xem: nói năng bố láo, tranh cãi hơn thua, khoe khoang, có khi còn nói sai cả giáo lý. Chỉ làm xấu đạo thêm thôi. Thà đừng làm còn hơn.
Xin nói thẳng: bạn nói đúng, và đây là một mối lo chính đáng. Có thật những người nhân danh bảo vệ đạo mà lại kiêu căng, hiếu thắng, mạt sát người khác, hoặc dạy sai — và điều đó gây gương xấu, làm người ta xa đạo thay vì đến gần. Đây không phải chuyện nhỏ; đó là một sự phản chứng thật sự. Cho nên trước khi trả lời, xin ghi nhận: nỗi bực của bạn là có cơ sở.
Nhưng hãy để ý kỹ điều bạn đang phê phán: đó không phải việc giáo dân biện giáo, mà là biện giáo cách tồi. Hai chuyện khác nhau. Vấn đề nằm ở cách làm dở, chứ không ở việc được làm. Mà "lạm dụng một điều thì không xoá bỏ điều đó" — nếu cứ hễ có người làm dở là phải cấm tiệt, thì đến việc giảng của một số vị giảng thuyết dở cũng phải dẹp luôn sao? Lời giải đúng không phải là đừng làm, mà là làm cho tử tế.
Và Kinh Thánh chỉ rõ "làm cho tử tế" nghĩa là gì — ngay câu liền sau lời "hãy sẵn sàng trả lời":
Nhưng phải trả lời cách hiền hoà và với sự kính trọng. Hãy giữ lương tâm ngay thẳng, khiến những kẻ phỉ báng anh em vì anh em ăn ở ngay thẳng trong Đức Ki-tô, thì chính họ phải xấu hổ vì những điều họ vu khống…
— (CGKPV)
Đó chính là thước đo cho một người giáo dân biện giáo:
- Hiền hoà và kính trọng — không mạt sát, không tranh hơn-thua, không hạ nhục người đối thoại. Mục tiêu là chinh phục một tấm lòng, chứ không phải thắng một cuộc cãi.
- Trung thành với đức tin của Hội Thánh — trình bày điều Hội Thánh dạy, chứ không phải ý riêng của mình; khi không chắc thì tra cứu hoặc hỏi, chứ không phịa.
- Khiêm tốn — nhớ rằng mình là người trao lại một đức tin đã lãnh nhận, không phải người sở hữu chân lý.
- Đời sống ngay thẳng — vì như Kinh Thánh nói, chính cách sống lương thiện mới khiến kẻ gièm pha phải "xấu hổ"; lời nói sẽ vô nghĩa nếu đời sống đi ngược lại.
Làm được như thế thì việc giáo dân lên tiếng không làm xấu đạo — mà làm đạo sáng lên.
Cuối cùng, một điều đáng suy nghĩ: người lo lắng nhất về chuyện "làm xấu đạo" lại thường chính là người nên làm — vì họ sẽ làm cách cẩn trọng. Nếu tất cả những người Công giáo khiêm tốn, biết mình, đều im lặng vì sợ làm dở, thì những tiếng nói ồn ào và cẩu thả sẽ là tất cả những gì còn lại. Nỗi e dè của bạn không phải lý do để rút lui, mà là điều kiện tốt nhất để làm cho đúng.