Người Công giáo có thờ thần Mặt Trời không? Nghe nói Giáo Hội thờ mặt trời một cách bí mật?

Không. Người Công giáo chỉ thờ phượng một Thiên Chúa duy nhất — Chúa Ba Ngôi. Sự tôn thờ chỉ dành cho một mình Thiên Chúa; dành nó cho bất cứ ai hay bất cứ vật gì khác là tội thờ ngẫu tượng, điều Hội Thánh đã dứt khoát chối bỏ ngay từ thời các Tông Đồ. Sách Giáo Lý dạy: thờ lạy là hành vi đầu tiên của lòng đạo, là nhìn nhận Thiên Chúa là Chúa và là Đấng Tạo Hóa — "Ngươi phải bái lạy Đức Chúa là Thiên Chúa của ngươi, và phải thờ phượng một mình Người" (x. GLHTCG 2096).

Lời cáo buộc "Công giáo bí mật thờ thần mặt trời" thường dựa vào hai điều: ngày Giáng Sinh 25/12 (bị cho là trùng với một lễ thần mặt trời), và những hình ảnh giống mặt trời trong nhà thờ (hào quang quanh các thánh, tia nắng trên Mặt Nhật, Con Mắt Quan Phòng). Ba bài trong loạt này trả lời từng điểm một cách cặn kẽ — và ta sẽ thấy cả hai đều có lời giải rõ ràng, dựa trên lịch sử và Kinh Thánh.

Nhưng trước hết, một phép thử đơn giản. Nếu Thánh lễ Công giáo thật sự là để thờ thần mặt trời Sol Invictus, thì tên vị thần ấy phải hiện diện trong lễ. Hãy bước vào bất cứ nhà thờ Công giáo nào — nhà thờ chính tòa lớn hay nhà nguyện nhỏ — và để ý: ở chính giữa là Thánh Giá, chứ không phải một đĩa mặt trời; mọi lời nguyện đều nhân danh Chúa Giêsu; các bài thánh ca đều ca tụng Ngài; chung quanh là 14 Chặng Đàng Thánh Giá, hang đá, ảnh Chúa chịu chết và sống lại. Một tôn giáo được cho là "bí mật thờ mặt trời" mà lại để Chúa Giêsu chiếm trọn mọi chỗ thì quả là một bí mật vụng về. Mọi sự trong nhà thờ đều quy về một Đấng — và Đấng ấy là Chúa Giêsu, không phải mặt trời.

Sau cùng, dù Chúa Giêsu có sinh đúng ngày 25/12 hay không cũng không thay đổi điều gì: Kinh Thánh không ghi ngày sinh, và trọng tâm của Giáng Sinh là mầu nhiệm Nhập Thể — Thiên Chúa làm người — chứ không phải một con số trên lịch.

Ánh sáng chiếu soi trong bóng tối, và bóng tối đã không diệt được ánh sáng.

— Ga 1,5 (CGKPV)

Ánh sáng mà người Công giáo bước theo là Đức Kitô — chứ không phải một vầng mặt trời.

Ba bài dưới đây đi vào từng cáo buộc: "Giáng Sinh 25/12 có phải mượn từ lễ ngoại giáo không?", "Chủ Nhật là 'ngày của thần Mặt Trời' — vậy là thờ mặt trời?", và "hình mặt trời trong nhà thờ (kể cả Con Mắt Quan Phòng) có phải là ngoại giáo hay Tam Điểm không?"

Xin nói ngay cho công bằng: đây là một câu hỏi lịch sử thật, và câu trả lời không phải "chắc chắn 100%", mà là "bằng chứng nghiêng hẳn về phía ngược lại với lời cáo buộc". Ta hãy đi qua từng mảnh.

Thứ nhất — Saturnalia không phải nguồn của Giáng Sinh, vì ngày không khớp. Saturnalia là lễ hội vui chơi của Rôma kính thần Saturn, kéo dài từ 17 đến 23 tháng 12 — không có bằng chứng nào cho thấy nó từng chạm tới ngày 25. Một lễ kết thúc ngày 23 thì khó mà là "gốc" của một lễ mừng ngày 25.

Thứ hai — về Sol Invictus, hãy để ý thứ tự thời gian. Hoàng đế Aurelianô cổ vũ việc thờ thần mặt trời từ năm 274. Nhưng bằng chứng rõ ràng đầu tiên về một lễ "sinh nhật Sol Invictus" (Natalis Invicti) rơi vào ngày 25/12 lại nằm trong Niên giám năm 354 — chính là tài liệu cũng ghi ngày 25/12 là ngày sinh của Chúa Giêsu. Nói cách khác: không có bằng chứng chắc chắn nào cho thấy lễ mặt trời ngày 25/12 có trước ngày Giáng Sinh của Kitô giáo. Cả hai chỉ cùng xuất hiện trên giấy trắng mực đen ở một tài liệu năm 354.

Thứ ba — trong khi đó, ngày Giáng Sinh của Kitô giáo có một nguồn gốc riêng, không cần vay mượn. Nhiều Kitô hữu sơ khai tin Chúa Giêsu được thụ thai và chịu chết vào cùng một ngày — ngày 25 tháng 3 — vì họ tin Thiên Chúa sắp đặt mọi sự cách hoàn hảo. Tính chín tháng từ 25/3 thì ra 25/12. (Chính vì thế đến nay Hội Thánh vẫn giữ 25/3 là lễ Truyền Tin.) Đây gọi là "giả thuyết tính toán": ngày Giáng Sinh đến từ một phép tính thần học, không từ một lễ hội ngoại giáo.

Nhân chứng sớm nhất cho ngày 25/12 là thánh Hippôlytô thành Rôma (đầu thế kỷ 3, khoảng năm 203), trong cuốn Bình Luận về Sách Đanien. Nhưng ở đây phải thành thật: tính xác thực của chính câu ấy vẫn còn được các học giả tranh luận — có người cho rằng đó là một câu chú thích được thêm vào sau, dù nếu vậy thì cũng thêm rất sớm. Cho nên cả lập luận này không treo trên một mình Hippôlytô. Điều chắc chắn hơn là: đến năm 336, Giáng Sinh đã được mừng vào ngày 25/12 tại Rôma (ghi trong Sổ Tử Đạo của Niên giám 354) — tức là trước khi có bằng chứng rõ ràng về lễ Sol Invictus cùng ngày.

Thứ tư — bức tranh dân số cho thấy chiều "vay mượn" nhiều phần là ngược lại. Vào đầu thế kỷ 4, Kitô hữu còn là thiểu số (các ước tính cho khoảng 10% dân số Đế quốc quanh năm 300). Nhưng đạo lan rất nhanh; đến khoảng năm 350, nhiều ước tính cho rằng Kitô hữu đã chiếm khoảng một nửa Đế quốc, còn ngoại giáo thì suy giảm, nhất là ở thành thị. Vậy nên khi lễ mặt trời ngày 25/12 xuất hiện rõ ràng trên giấy tờ (năm 354), Kitô giáo đã là tôn giáo đang lên. Vì thế nhiều học giả cho rằng chính bên ngoại giáo mới đặt lễ vào ngày 25/12 để cạnh tranh với Giáng Sinh, chứ không phải Kitô hữu chép của ngoại giáo.

Nói gọn: "trùng ngày" không phải "chép lại". Saturnalia sai ngày; lễ Sol Invictus ngày 25/12 không có bằng chứng đi trước Giáng Sinh; còn ngày Giáng Sinh thì có một lối tính riêng và đã được mừng ở Rôma từ năm 336. Và sau cùng, như bài đầu chủ đề đã nói: dù ngày sinh thật của Chúa là ngày nào cũng không đổi được điều cốt lõi — điều Kitô hữu mừng là Con Thiên Chúa xuống thế làm người, chứ không phải một con số trên lịch. (Xem bài đầu chủ đề.)

Có hai điều làm lập luận này sụp ngay.

Thứ nhất, trong chính tiếng Việt (và trong ngôn ngữ của Hội Thánh), ngày ấy đâu có tên "mặt trời". Người Công giáo Việt Nam gọi đó là "Chúa Nhật" — nghĩa là "ngày của Chúa" — và Hội Thánh gọi là dies Domini, "Ngày của Chúa". Không một chữ nào dính tới mặt trời. Lập luận "Sunday = sun day" chỉ dựa vào một cái tên tiếng Anh, mà cái tên ấy lại chẳng phải do Hội Thánh đặt.

Thứ hai, cái tên tiếng Anh "Sunday" chỉ là di sản ngôn ngữ, không phải một hành vi thờ phượng. Người Rôma xưa đặt tên các ngày trong tuần theo mặt trời, mặt trăng và các hành tinh/thần; tiếng Anh thừa hưởng lối đặt tên đó, pha thêm các thần Bắc Âu. Cứ nhìn cả tuần thì rõ:

• Tuesday = ngày của thần Tiw (thần chiến tranh)
• Wednesday = ngày của thần Odin (Woden)
• Thursday = ngày của thần Thor
• Friday = ngày của nữ thần Frigg
• Saturday = ngày của thần Saturn

Người nói tiếng Anh gọi các ngày này mỗi tuần mà chẳng ai thờ thần Thor hay thần Odin cả. Một cái tên là dấu vết của lịch sử ngôn ngữ, không phải một lời tuyên xưng. Nếu "Sunday" chứng minh người ta thờ mặt trời, thì "Thursday" cũng phải chứng minh họ thờ thần Thor — điều hiển nhiên vô lý.

Vậy vì sao người Kitô hữu tụ họp vào Chủ Nhật? Vì đó là ngày Chúa Giêsu sống lại. Đức Kitô phục sinh "vào ngày thứ nhất trong tuần", và vì thế ngay từ đầu Hội Thánh đã lấy ngày ấy làm ngày thờ phượng, gọi là Ngày của Chúa (x. GLHTCG 2174). Người Công giáo đến nhà thờ ngày Chủ Nhật để mừng sự Phục Sinh, chứ tuyệt nhiên không phải để chào mặt trời. (Xem bài đầu chủ đề.)

Những hình ảnh ấy lấy từ Kinh Thánh, chứ không từ một thần mặt trời ngoại giáo. Kinh Thánh mô tả Thiên Chúa bằng hình ảnh ánh sáng, rực rỡ, và thấy suốt mọi sự — và nghệ thuật Công giáo chỉ diễn lại những mô tả ấy.

Trước hết, hình ảnh ánh sáng. Khi Chúa Giêsu biến hình trên núi:

Rồi Người biến đổi hình dạng trước mặt các ông. Dung nhan Người chói lọi như mặt trời, và y phục Người trở nên trắng tinh như ánh sáng.

— Mt 17,2 (CGKPV)

Chính từ đó mà có hào quang và tia sáng — dấu chỉ sự thánh thiện của Chúa và các thánh. Ngôn sứ Malakhi gọi Đấng Cứu Thế là "mặt trời công chính" mọc lên mang theo tia sáng chữa lành (Ml 3,20); Chúa Giêsu tự xưng "Ta là ánh sáng thế gian" (Ga 8,12) — và đó là ý nghĩa của các tia nắng trên Mặt Nhật (hào quang đựng Mình Thánh): ánh sáng của Đức Kitô đang hiện diện. Sách Khải Huyền còn tả thành thánh "chẳng cần mặt trời mặt trăng chiếu sáng, vì đã có vinh quang Thiên Chúa toả rạng" (Kh 21,23). Ánh sáng ở đây quy về Thiên Chúa, chứ không phải một vầng mặt trời được thờ.

Còn Con Mắt Quan Phòng? Con mắt ấy tượng trưng việc Thiên Chúa thấy hết và chăm sóc mọi loài — cũng thẳng từ Kinh Thánh:

Mắt Ðức Chúa ở mọi nơi mọi chỗ hằng dõi theo kẻ dữ người lành.

— Cn 15,3 (CGKPV)

Và thư Do Thái: mọi loài "đều trần trụi và phơi bày trước mặt" Thiên Chúa (Dt 4,13). Hình tam giác bao quanh con mắt chính là dấu chỉ Ba Ngôi. Đây là một biểu tượng về Chúa Ba Ngôi quan phòng, không phải một con mắt thần mặt trời.

Về chuyện "Con Mắt là của Tam Điểm / Illuminati" — lịch sử đúng ra là ngược lại. Con Mắt Quan Phòng xuất hiện trong nghệ thuật Kitô giáo thời Phục Hưng, sớm nhất là khoảng thập niên 1520 (ví dụ trong bức Bữa Tối ở Emmau của Pontormo, năm 1525), để chỉ Ba Ngôi và sự quan phòng của Thiên Chúa. Trong khi đó, Hội Tam Điểm (Freemasonry) mới ra đời năm 1717 và dùng biểu tượng này về sau (khoảng cuối thế kỷ 18); còn Illuminati — một hội khác, đừng lẫn với Tam Điểm — lập năm 1776. Nghĩa là người Kitô hữu đã dùng con mắt ấy hàng trăm năm trước các hội kín. Lời cáo buộc "Con Mắt là của Tam Điểm" đã đảo ngược dòng thời gian: chính các hội kín mới mượn một biểu tượng Kitô giáo có sẵn, chứ không phải ngược lại.

Sau cùng, đừng quên: tôn kính một ảnh tượng không phải là thờ lạy nó. Sự tôn kính dành cho ảnh tượng "đi qua ảnh tượng mà đến với nguyên mẫu", và luôn khác với sự tôn thờ vốn chỉ dành cho một mình Thiên Chúa (x. GLHTCG 2132). Vả lại, những hình mặt trời ấy thật ra rất thưa thớt trong nhà thờ: cái phủ khắp mọi nơi là Thánh Giá, Đàng Thánh Giá, ảnh Chúa chịu chết và sống lại. Nếu ai đó muốn "bí mật thờ mặt trời", thì để Chúa Giêsu chiếm trọn nhà thờ như thế quả là một cách làm ngược đời. (Xem bài đầu chủ đề, và về việc tôn kính ảnh tượng nói chung, xem Người Công giáo có thờ ngẫu tượng không?.)