Kinh Thánh có phải chỉ vay mượn từ thần thoại Babylon (Gilgamesh, Enuma Elish) không?

Điểm dữ kiện thì đúng: các chỗ tương đồng là có thật, và chẳng ai giấu. Sử thi Gilgamesh (tấm bảng thứ XI), sử thi Atrahasis, bản Enuma Elish của vùng Lưỡng Hà quả có những mô-típ rất giống chuyện Sáng Thế: một vị thần báo trước trận lụt, một người đóng tàu theo kích thước định sẵn, trét nhựa, đưa muông thú lên tàu, tàu đậu trên núi, thả chim ra dò đất… Riêng sử thi Atrahasis còn có bản được sao chép từ thế kỷ 17 trước Công nguyên. Nhà chú giải Công giáo không cần chối điều đó — và thật ra Giáo Hội không buộc phải đọc những chương đầu sách Sáng Thế như một bài tường thuật lịch sử - khoa học (x. GLHTCG 390: bản văn dùng "ngôn ngữ hình tượng" nhưng vẫn khẳng định một biến cố có thật).

Nhưng "giống" không có nghĩa là "chép". Cả một vùng văn hóa Cận Đông cổ chia sẻ chung một kho mô-típ (lụt lớn, khởi nguyên) — cũng như rất nhiều dân tộc khắp thế giới đều lưu truyền truyền thuyết về một trận đại hồng thủy. Việc hai bản văn cùng nói tới một trận lụt không chứng minh bản này chép bản kia; có thể cả hai cùng vọng lại một ký ức hay một mối bận tâm chung của cả vùng. Và điều đáng nói nhất không nằm ở chỗ giống, mà ở chỗ khác — vì chính chỗ khác mới để lộ ý nghĩa.

Hãy so cho kỹ, và sẽ thấy Sáng Thế không "chép" mà lật ngược hoàn toàn nền thần học của các huyền thoại kia:

• Vì sao có lụt? Trong Atrahasis, các thần gây lụt vì loài người sinh sôi ồn ào quá, làm thần Enlil mất ngủ. Trong Sáng Thế, trận lụt là một phán quyết luân lý trước sự gian ác của loài người — một Thiên Chúa công minh, chứ không phải một vị thần khó ngủ cáu bẳn.
• Con người là gì? Trong thần thoại Lưỡng Hà, loài người bị nặn ra để làm nô lệ, gánh việc nặng thay cho các thần lười. Trong Sáng Thế, con người được dựng nên theo hình ảnh Thiên Chúa, được chúc phúc và trao cho phẩm giá.
• Có bao nhiêu thần? Enuma Elish là chuyện các thần đánh nhau, thần Marduk chẻ xác nữ thần Tiamat để làm nên trời đất — đa thần, bạo lực. Sáng Thế mở đầu bằng một Thiên Chúa duy nhất, ung dung phán một lời là có, dựng nên mọi sự đều tốt lành.
• Kết cục? Gilgamesh loay hoay đi tìm sự bất tử cho riêng mình, rồi thất bại. Sáng Thế kết bằng một giao ước: Thiên Chúa cam kết với ông Nôê và với muôn loài — một tương quan, chứ không phải một mẹo trốn cái chết.

Vậy nếu có "vay mượn", thì đó là vay mượn để phản biện. Dùng chính những mô-típ quen thuộc mà cả vùng đều biết, các tác giả được linh hứng đã kể lại theo một cách đảo lộn tận gốc: từ nhiều thần hỗn loạn sang một Thiên Chúa; từ những vị thần tùy hứng sang một Đấng công minh và yêu thương; từ con người - nô lệ sang con người mang ảnh Thiên Chúa. Một bản "chép lại" thì không đời nào dám sửa chính cái cốt lõi của bản gốc như thế. Chỗ giống cho thấy Kinh Thánh nói với con người thời đó bằng ngôn ngữ họ hiểu; chỗ khác cho thấy nó nói một điều mà không huyền thoại nào quanh nó dám nói.

(Về việc những chương đầu sách Sáng Thế nên được đọc theo thể văn nào, và vì sao điều đó không nghịch với khoa học, xem Khoa học và tôn giáo có mâu thuẫn không?.)