Khoa học và tôn giáo có mâu thuẫn với nhau không? Khoa học chẳng phải đã chứng minh không cần Thiên Chúa sao?
Không, khoa học và đức tin không hề mâu thuẫn ở tầng nền tảng — và một trong những bằng chứng đẹp nhất cho điều đó lại chính là thuyết Vụ Nổ Lớn (Big Bang).
Nhiều người cho rằng khoa học — đặc biệt là ý tưởng một vũ trụ vĩnh cửu, hoặc chính thuyết Vụ Nổ Lớn — đã loại bỏ nhu cầu về một Đấng Sáng Tạo. Nhưng lịch sử của chính lý thuyết ấy cho thấy điều ngược lại.
Cha đẻ của thuyết Vụ Nổ Lớn là Georges Lemaître, một nhà vật lý người Bỉ đồng thời là một linh mục Công Giáo. Ông đề xuất rằng vũ trụ đã bắt đầu từ một điểm cực nhỏ và cực nóng rồi giãn nở ra. Ban đầu, Albert Einstein tin vào một vũ trụ tĩnh và vĩnh cửu, không có điểm khởi đầu, và ông đã hoài nghi ý tưởng của Lemaître. Nhưng rồi các quan sát của nhà thiên văn Edwin Hubble — cho thấy các thiên hà đang rời xa nhau, tức là vũ trụ đang giãn nở — đã củng cố lý thuyết của Lemaître. Einstein đổi ý. Sau khi nghe Lemaître trình bày tại một hội thảo ở California năm 1933, ông đã ca ngợi đó là "lời giải thích đẹp đẽ và thỏa đáng nhất về sự sáng tạo" mà ông từng được nghe.
Vì sao điều này quan trọng? Vì thuyết Vụ Nổ Lớn cho thấy vũ trụ có một khởi đầu — nó không tự tồn tại vĩnh cửu. Nhưng hãy để ý điều thuyết ấy không làm: nó mô tả giai đoạn sơ khai và sự giãn nở của vũ trụ, chứ không giải thích nguồn gốc tối hậu — tại sao lại có một vũ trụ để "nổ" ngay từ đầu. Nói cách khác, dù Vụ Nổ Lớn là thật, khoa học vẫn không cho ta biết điều gì — hay Đấng nào — đã làm nó bắt đầu. Một vũ trụ có khởi đầu là điều rất phù hợp với một Đấng Sáng Tạo, chứ không hề chống lại. (Lập luận đầy đủ về "nguyên nhân đầu tiên" nằm ở loạt bài liên quan bên dưới.)
Cần nói cho chính xác: khoa học tự nó không "chứng minh" Thiên Chúa — bước từ "vũ trụ có khởi đầu" đến "có một Đấng Sáng Tạo" là một suy luận triết học, không phải một kết luận trong phòng thí nghiệm. Và đó chính là điểm mấu chốt: khoa học và đức tin trả lời những câu hỏi khác nhau. Khoa học mô tả vũ trụ vận hành thế nào; đức tin nói về Ai đứng sau nó và tại sao. Chúng không tranh chỗ của nhau.
Đây cũng là điều Hội Thánh vẫn luôn dạy: "không bao giờ có thể có mâu thuẫn thật sự giữa đức tin và lý trí, vì cùng một Thiên Chúa… mặc khải các mầu nhiệm" cũng là Đấng "ban ánh sáng lý trí cho tâm hồn con người" (x. ). Trái lại, những khám phá khoa học về nguồn gốc và độ lớn của vũ trụ "mời gọi chúng ta thêm lòng cảm phục sự cao cả của Đấng Tạo Hóa" (x. ); chính trật tự và vẻ đẹp của thiên nhiên — điều khiến các nhà bác học phải thán phục — phản chiếu vẻ đẹp của Đấng đã tạo dựng nên nó (x. ). (Và không chỉ ở chỗ vũ trụ có khởi đầu: chính các hằng số vật lý của nó lại xuất hiện được tinh chỉnh đến kinh ngạc cho sự sống — xem loạt bài Vũ trụ được thiết kế ở phần liên quan.)
Chính cha Lemaître đã diễn tả điều này gọn gàng nhất: khoa học và đức tin là hai con đường song song dẫn đến chân lý — không đối nghịch, mà bổ túc cho nhau. Khoa học chưa bao giờ bác bỏ Thiên Chúa; càng hiểu về trật tự và khởi nguyên của vũ trụ, ta lại càng có lý do để ngỡ ngàng trước Đấng đứng sau tất cả.
- Georges Lemaître, "The Beginning of the World from the Point of View of Quantum Theory," Nature 127 (1931): 706
- Edwin Hubble, "A relation between distance and radial velocity among extra-galactic nebulae," PNAS 15 (1929): 168–173
- "Lemaître Follows Two Paths to Truth," phỏng vấn trên The New York Times (1933)
- Mark Midbon, "A Day Without Yesterday: Georges Lemaître & the Big Bang"
Nếu cả loài người sinh ra từ một cặp vợ chồng (Ađam - Eva), chẳng phải con cái họ phải loạn luân sao?
Đạo dạy cả loài người sinh ra từ một cặp vợ chồng duy nhất — ông Ađam và bà Eva. Nhưng vậy thì con cái họ lấy ai? Chẳng lẽ anh em ruột lấy nhau? Cả loài người khởi đi từ một vụ loạn luân sao? Nghe đã thấy vô lý.
Câu hỏi này chạm vào một điểm nhiều người tưởng đã rõ, nhưng thật ra tế nhị hơn — nên cần phân biệt cho kỹ giữa điều đức tin buộc và điều để ngỏ.
Thứ nhất: những chương đầu sách Sáng Thế không phải một bài học sinh học. Giáo Hội không buộc đọc trình thuật ông Ađam - bà Eva như một phóng sự khoa học về nguồn gốc sinh học của loài người. Sách Giáo Lý nói rõ về trình thuật khởi nguyên này: nó dùng "ngôn ngữ hình tượng", nhưng vẫn khẳng định một biến cố có thật ở đầu lịch sử loài người (x. ). Nghĩa là cái cốt lõi được khẳng định — con người do Thiên Chúa dựng nên, và có một sự sa ngã nguyên thủy — chứ không phải mọi chi tiết đều là tường thuật theo nghĩa đen.
Thứ hai: điều đức tin thật sự đòi buộc là gì? Cốt lõi được gìn giữ là tội nguyên tổ đến từ một tội thật, do con người phạm ở khởi đầu — như thánh Phaolô nói:
Vì một người duy nhất, mà tội lỗi đã xâm nhập trần gian, và tội lỗi gây nên sự chết; như thế, sự chết đã lan tràn tới mọi người, bởi vì mọi người đã phạm tội.
— (CGKPV)
Đức Piô XII (thông điệp Humani Generis, 1950) dạy rằng các tín hữu không được đón nhận một lối giải thích khiến tội nguyên tổ không còn bắt nguồn từ một tội do một con người thật phạm; và Hội Thánh vẫn nói tới ông Ađam như người tổ phụ của cả loài người. Còn việc điều ấy khớp ra sao với những gì khoa học di truyền nói về nguồn gốc quần thể loài người, thì đó là một câu hỏi các nhà thần học vẫn đang tiếp tục tìm hiểu — Hội Thánh không tuyên bố phải hình dung chi tiết sinh học thế nào, miễn giữ được cái cốt: có một khởi nguyên thật và một sa ngã thật. Trọng tâm luôn là tội và , chứ không phải một bài toán phả hệ.
Thứ ba: chính chữ "loạn luân" đã đọc bản văn quá sát nghĩa đen — và ngay cả khi cứ đọc sát nghĩa đen, nó cũng không đứng vững:
- "Loạn luân" là một luật cấm có về sau, không áp cho khởi nguyên được. Điều cấm hôn nhân giữa anh chị em ruột là một luật luân lý - xã hội được ban về sau (rõ nhất trong Luật Môsê, hàng nghìn năm sau đó). Đem một luật của thời sau áp ngược vào chính lúc khởi đầu của loài người là một sự lẫn lộn. Ở buổi đầu, theo chính mạch bản văn, đơn giản là chưa có ai khác — và không có luật nào bị vi phạm cả.
- Nguy cơ di truyền của hôn nhân cận huyết chỉ lớn dần về sau, khi các đột biến gien đã tích lũy qua nhiều đời. Ở một khởi đầu chưa mang gánh nặng ấy, cả lý do sinh học để cấm cũng chưa hiện diện.
Nói gọn: đức tin buộc ta tin có một khởi nguyên thật và một tội nguyên tổ thật, chứ không buộc ta hình dung một cảnh loạn luân — vì bản văn vốn không nhằm trả lời câu hỏi "con cái ông Ađam lấy ai" theo kiểu phả hệ. Còn loài người xuất hiện thế nào trên bình diện sinh học, thì đó là địa hạt của khoa học, và đức tin không tranh chấp (xem bài đầu chủ đề). Điều Kinh Thánh muốn nói không phải "sinh học đã diễn ra thế nào", mà "con người là ai, trước mặt Thiên Chúa".