Nếu Thiên Chúa là thật, sao phần lớn các nền văn minh trong lịch sử lại không hề biết đến Ngài?

Câu hỏi hay — nhưng nó dựa trên một tiền đề sai: rằng các nền văn minh khác hoàn toàn không biết gì về Thiên Chúa thật. Thực tế tinh tế hơn nhiều.

Thứ nhất: đức tin Công giáo dạy rằng Thiên Chúa có thể được nhận biết bởi mọi người, ở mọi nơi — qua chính công trình tạo dựng và tiếng lương tâm. Đây không phải nói suông; đó là điều thánh Phaolô khẳng định:

Quả vậy, những gì người ta không thể nhìn thấy được nơi Thiên Chúa… thì từ khi Thiên Chúa tạo thành vũ trụ, trí khôn con người có thể nhìn thấy được qua những công trình của Người.

— Rm 1,20 (CGKPV)

Chính vì thế mà hầu như mọi nền văn hóa đều có tôn giáo — điều ấy không phải là bằng chứng chống lại Thiên Chúa, mà đúng là điều ta chờ đợi nếu Ngài thật sự đã đặt vào lòng người một nỗi khát khao và một khả năng vươn tới Ngài. Cả nhân loại vẫn luôn dò dẫm đi tìm:

Như vậy là để họ tìm kiếm Thiên Chúa; may ra họ dò dẫm mà tìm thấy Người, tuy rằng thực sự Người không ở xa mỗi người chúng ta.

— Cv 17,27 (CGKPV)

Thứ hai: vậy vấn đề không phải "biết hay không biết", mà là "biết rõ tới đâu". Các nền văn minh khác không phải con số không: họ đã nắm được những mảnh của sự thật — cảm thức về sự linh thánh, về luật luân lý, về một cõi vượt trên vật chất. Giáo Hội gọi đó là những "hạt giống của Lời", và nhìn nhận nơi các tôn giáo khác một cuộc "tìm kiếm… giữa những bóng mờ và hình ảnh" về một Thiên Chúa còn ẩn giấu mà lại gần gũi (x. GLHTCG 843). Cái thiếu không phải là có Thiên Chúa hay không, mà là một khuôn mặt rõ ràng của Ngài.

Thứ ba — và đây là điều đẹp nhất: chính thánh Phaolô đã nói thẳng điều này với người ngoại. Đứng giữa Athêna, thành phố đầy tượng thần, ông chỉ vào một bàn thờ và nói:

…tôi đã thấy có cả một bàn thờ, trên đó khắc chữ: "Kính thần vô danh". Vậy Đấng quý vị không biết mà vẫn tôn thờ, thì tôi xin rao giảng cho quý vị.

— Cv 17,23 (CGKPV)

Để ý cho kỹ: Phaolô không bảo "các ông thờ thần giả, còn Chúa tôi là thần riêng của dân tôi". Ông nói: Đấng các ông vẫn đang mò mẫm thờ mà chưa biết tên, chính là Thiên Chúa thật — và nay tôi cho các ông biết tên Ngài. Nói cách khác, Thiên Chúa chưa bao giờ vắng mặt khỏi các dân; điều đến sau chỉ là khuôn mặt tỏ tường của Ngài.

Và câu hỏi ấy chạm đúng vào chính chúng ta: thế còn Việt Nam thì sao? Câu trả lời có thể làm bạn bất ngờ — người Việt có lẽ còn giữ cái "mảnh" ấy rõ hơn nhiều dân tộc khác, nơi chính chữ "Trời".

Trong tâm thức Việt, Ông Trời không phải một vị thần lẫn trong đám đông thần linh, mà là Đấng tối cao ở trên hết: Đấng thấu suốt mọi sự, thưởng phạt công minh, an bài số phận. Điều ấy in sâu đến mức nằm ngay trong tiếng nói hằng ngày, cửa miệng cả người chẳng theo đạo nào:

• "Lạy Trời mưa xuống", "nhờ ơn Trời", "Trời thương" — một Đấng ta khẩn cầu;
• "Trời cao có mắt", "Lưới Trời lồng lộng, thưa mà khó thoát" — một Đấng thấy hết và công minh;
• "Trời sinh, Trời dưỡng", "cha mẹ sinh con, Trời sinh tính" — một Đấng ban sự sống;
• "Mưu sự tại nhân, thành sự tại Thiên" — một Đấng tể trị trên cả toan tính của con người.

Đó không phải một thần mặt trời hay thần sông núi, mà là một Đấng Tối Cao có ngôi vị, công minh và quan phòng — đúng hình ảnh mà Kinh Thánh nói con người có thể nhận ra qua công trình tạo dựng và tiếng lương tâm. Nói cách khác, "Ông Trời" của người Việt chính là một trong những "hạt giống của Lời" trong sáng nhất — một sự dò dẫm rất gần với khuôn mặt thật của Thiên Chúa.

Chính vì thế, khi Tin Mừng đến Việt Nam, không ai phải bịa ra một cái tên xa lạ cho Thiên Chúa. Người ta nhận ra nơi "Ông Trời" mà cả dân tộc vẫn khấn vái chính là "Vị Thần vô danh" của Việt Nam — và gọi tên Ngài là "Đức Chúa Trời": chính Đấng Trời ấy, nay được tỏ cho biết khuôn mặt, là Cha nhân lành đã sai Con Một xuống trần. Người Việt theo đạo không hề "bỏ Ông Trời để theo một Chúa ngoại lai" — mà là cuối cùng được biết tên và biết mặt chính Đấng Trời mà cha ông mình vẫn luôn một lòng hướng về.

Vậy nếu Chúa vốn đã ở khắp nơi, sao còn cần một mặc khải đặc biệt qua dân Ítraen rồi qua Đức Kitô? Vì "dò dẫm" thì dễ lạc: con người vừa vươn tới Thiên Chúa vừa bóp méo Ngài — biến Ngài thành trăm vị thần theo hình ảnh mình, thành thần mặt trời, thần chiến tranh, thần cần được xoa dịu. Thiên Chúa chọn tỏ mình ra cách rõ ràng, trong lịch sử, để sửa lại những méo mó ấy và cho nhân loại thấy chính khuôn mặt thật của Ngài. Không phải Ngài xuất hiện muộn ở một góc thế giới, mà là Ngài bước ra khỏi bóng mờ mà cả nhân loại vẫn luôn mon men đi tìm.

(Về việc những người suốt đời chỉ biết Thiên Chúa "trong bóng mờ" ấy có được cứu không, xem Ông bà tổ tiên và những người chưa hề nghe biết Chúa Giêsu thì sao?.)