Nếu Thiên Chúa là tình yêu và toàn năng, sao Người không xóa sạch mọi sự dữ đi?
Nếu Thiên Chúa là tình yêu và toàn năng — chính Người tạo nên vũ trụ — thì tại sao Người không cho trời đất bình yên, không thiên tai, không bệnh tật? Sao Người không xóa sạch mọi đi?
Một phần câu trả lời nằm ở sự . Thiên Chúa dựng nên con người để yêu thương — mà tình yêu thật thì phải là tự do chọn lựa. Một thế giới trong đó không ai có thể chọn điều xấu cũng là một thế giới không ai có thể thật sự yêu: chỉ còn những cỗ máy làm điều tốt theo lập trình. Vì thế, ở đâu có tự do thật, ở đó có khả năng của sự dữ. (Khai triển ở bài Sao Chúa không tạo con người chỉ làm việc tốt?.)
Nhưng dưới lời phản đối còn một câu hỏi sắc hơn — và đáng để lật ngược lại. Cứ giả sử Thiên Chúa nghe lời bạn, và "bằng một cái búng tay" xóa sạch mọi sự dữ, ngay bây giờ. Hãy nghĩ kỹ điều đó có nghĩa gì. Sự dữ không chỉ là thiên tai "ở ngoài kia" — nó còn ở trong lòng mỗi người. Và thước đo không phải là tiêu chuẩn dễ dãi của ta, mà là tiêu chuẩn của Thiên Chúa — cao hơn ta tưởng nhiều. Chính Chúa Giêsu nói:
Còn Thầy, Thầy bảo cho anh em biết: ai nhìn người phụ nữ mà thèm muốn, thì trong lòng đã ngoại tình với người ấy rồi.
— (CGKPV)
Nếu chỉ một ánh nhìn thèm muốn đã là ngoại tình, thì thử hỏi: khi Thiên Chúa "búng tay" cất đi mọi kẻ làm điều xấu, ai sẽ còn đứng lại? Những người đầu tiên bị lấy đi lại chính là bạn và tôi. Không ai trong chúng ta sống sót qua cái búng tay ấy.
Vậy câu hỏi thật sự không phải là "sao Chúa không xóa hết sự dữ?", mà là: nếu bạn là Chúa, bạn sẽ làm gì? Bạn sẽ vạch lằn ranh ở đâu? Ở tội giết người? Vậy thì kẻ nói lời độc ác vẫn sống. Ở sự tàn nhẫn? Vậy thì kẻ ích kỷ, kẻ dối trá vẫn còn. Cứ kéo lằn ranh ấy cho thật thành thật — về phía tình yêu trọn hảo — rồi bạn sẽ tới đúng cái chỗ mà không còn ai đứng vững, kể cả chính bạn. Đó là lý do vì sao việc Thiên Chúa chưa xóa hết sự dữ ngay không phải là dửng dưng, mà là lòng nhẫn nại:
…Người kiên nhẫn đối với anh em, vì Người không muốn cho ai phải diệt vong, nhưng muốn cho mọi người đi tới chỗ ăn năn hối cải.
— (CGKPV)
Thiên Chúa không chọn cái búng tay xóa sổ chúng ta. Người chọn một con đường khác: đích thân bước vào chính sự dữ ấy — chịu đóng đinh — để gánh lấy nó và mở cho ta một lối được biến đổi, thay vì bị xóa bỏ (x. ). Người cho ta thời gian.
Loạt bài trong chủ đề này trả lời từng góc cụ thể của vấn đề sự dữ: nếu Chúa chữa được, sao Người không xuống chữa hết người bệnh; bệnh tật, thiên tai có phải là hình phạt của Chúa không; và một đứa trẻ vô tội qua đời thì Chúa ở đâu.
Chúa có thể chữa lành, sao Người không xuống chữa hết người bệnh — sao để trẻ em bị ung thư?
Đừng nói với tôi về "tự do ý chí" — một đứa bé bị ung thư thì có phải do ai chọn đâu. Kinh Thánh thì đầy phép lạ chữa lành; vậy nếu Chúa vừa thương vừa chữa được, sao Người không xuống chữa hết người bệnh đi? Một Đấng làm được mà không làm, thì hoặc là không thương, hoặc là chẳng có thật.
Đây là câu hỏi khó nhất, và lời phản đối có một điểm hoàn toàn đúng: câu "tự do ý chí" không trả lời được nó. giải thích do con người gây ra — chiến tranh, dối trá, tàn ác (xem bài Sao Chúa không tạo con người chỉ làm việc tốt?). Nhưng ung thư của một em bé chẳng phải lựa chọn của ai. Đây là sự dữ tự nhiên — một câu hỏi khác, và nó đáng được một câu trả lời thẳng, không né tránh.
Hãy bắt đầu đúng chỗ Chúa Giêsu bắt đầu. Khi các môn đệ nhìn một người mù bẩm sinh và hỏi "ai đã phạm tội khiến người này sinh ra đã bị mù?", Người gạt phăng cách đặt vấn đề ấy:
Không phải anh ta, cũng chẳng phải cha mẹ anh ta đã phạm tội. Nhưng sở dĩ như thế là để thiên hạ nhìn thấy công trình của Thiên Chúa được tỏ hiện nơi anh.
— (CGKPV)
Trong câu chuyện đó, "công trình của Thiên Chúa" là việc Chúa Giêsu chữa cho anh sáng mắt. (Rằng bệnh tật không phải hình phạt, xem bài Bệnh tật, thiên tai có phải hình phạt của Chúa?.)
Nhưng phải nói cho thật lòng — và đây mới là chỗ khó: không phải ai cũng được chữa. Chúa không xuống khỏi trời để dọn sạch các phòng bệnh; phần lớn người bệnh vẫn cứ bệnh. Vậy thì "công trình của Thiên Chúa" ở đâu, khi phép lạ không đến?
Hãy đọc tiếp câu ngay sau đó. Chúa Giêsu không dừng ở "tỏ hiện nơi anh". Người lập tức đổi "công trình" thành một chữ "chúng ta":
Chúng ta phải thực hiện công trình của Đấng đã sai Thầy, khi trời còn sáng…
— (CGKPV)
Đây là bước ngoặt. Công trình của Thiên Chúa giữa đau khổ không chỉ là dăm ba phép lạ thi thoảng — công trình ấy là chúng ta. Hỏi "Chúa ở đâu khi một đứa trẻ đau đớn?" — thì đây: Người muốn có mặt nơi những con người xuất hiện bên giường bệnh ấy — người bác sĩ, người y tá, người hàng xóm nấu giúp bữa cơm, người dưng dám cho đi, người ngồi lại đó và không bỏ đi. Thiên Chúa dựng nên con người để cộng tác với Người, để cùng Người "hoàn tất công trình tạo dựng" (x. ); và trước nỗi khổ, phần công trình Người trao vào tay ta chính là lòng thương xót có thật, có bàn tay (x. ).
Xin nói cho rõ, kẻo hiểu lệch: điều này không có nghĩa đứa bé mắc ung thư "để cho" ai đó có dịp tử tế — nói vậy thì tàn nhẫn. Ý nghĩa là khác: câu trả lời của Thiên Chúa cho đau khổ không phải một cây đũa thần vung từ xa, mà là tình yêu có mặt, có tay chân — và Người gọi ta bước vào đó. Vì thế đức tin Kitô giáo chưa bao giờ chỉ là tin suông trong đầu:
…chỉ có đức tin hành động nhờ đức ái.
— (CGKPV)
Cũng vì thế mà Chúa Giêsu gói cả Lề Luật vào hai điều: mến Chúa, và yêu người thân cận như chính mình. (Lòng mến ấy là hoa trái của đức tin, chứ không phải cái giá ta trả để "mua" — ta được cứu hoàn toàn nhờ ; xem bài Đức tin và việc làm.)
Và đây không phải mệnh lệnh Chúa phán từ ngoài lề. Chính Người đã làm trước: không xóa đau khổ bằng một sắc lệnh, mà đích thân bước vào — mang lấy một thân xác biết đau, rồi chịu đóng đinh (xem bài Tại sao Chúa Giêsu chịu đóng đinh?). Lời phản đối bảo: "một Đấng làm được mà không làm". Điều Kitô giáo công bố lại là một Thiên Chúa đã xuống thật — không phải để tức khắc quét sạch mọi bệnh tật, mà để gánh lấy nó cùng ta và gieo tình yêu vào giữa lòng nó.
Câu trả lời này không làm cơn ung thư của một em bé bớt đau, cũng không khiến nó "hợp lý". Nó chỉ gạt đi hai lời đáp sai — rằng đó là hình phạt (không phải, xem bài về hình phạt), và rằng Thiên Chúa dửng dưng đứng ngoài (không, Người ở ngay trong đó — nơi thập giá, và nơi những bàn tay yêu thương) — rồi chỉ ra lời đáp thật. Còn nếu ngay lúc này bạn đang ngồi bên một người mình thương đang đau, thì đây không phải chuyện để thắng thua trong tranh luận: xin đọc bài Sao Chúa để một đứa trẻ vô tội qua đời?, và tìm đến một linh mục để có người thật sự ngồi lại bên bạn.
Bệnh tật, thiên tai có phải là hình phạt của Chúa — như trận đại hồng thủy ngày xưa không?
Có người vừa nhắc tới trận đại hồng thủy — chính Chúa đã dùng nó để phạt loài người. Vậy chẳng lẽ những người bị ung thư, những ai gặp thiên tai, bệnh tật hôm nay cũng đang bị Chúa phạt, y như ngày xưa sao?
Đây là một câu hỏi thẳng, và nó lấy chính Kinh Thánh làm vũ khí. Nhưng câu trả lời cũng đến từ chính Kinh Thánh — và người bác bỏ mạnh nhất cái ý "bệnh tật là hình phạt" lại chính là Chúa Giêsu.
Trước hết: điều xấu không đến từ Thiên Chúa. Kinh Thánh nói rõ Người không phải là nguồn của :
Khi bị cám dỗ, đừng ai nói: "Tôi bị Thiên Chúa cám dỗ", vì Thiên Chúa không thể bị cám dỗ làm điều xấu, và chính Người cũng không cám dỗ ai.
— (CGKPV)
Trái lại, "mọi ơn lành và mọi phúc lộc hoàn hảo đều do từ trên… tuôn xuống từ Cha" (). Từ Thiên Chúa đến điều lành; sự dữ không phải là thứ Người gửi xuống để hành hạ một ai (x. ).
Thứ hai — và đây là điểm quyết định — chính Chúa Giêsu đã bác bỏ thẳng cái phương trình "bệnh tật = hình phạt". Khi các môn đệ nhìn một người mù bẩm sinh và hỏi "ai đã phạm tội khiến người này sinh ra đã bị mù, anh ta hay cha mẹ anh ta?", Người đáp:
Không phải anh ta, cũng chẳng phải cha mẹ anh ta đã phạm tội. Nhưng sở dĩ như thế là để thiên hạ nhìn thấy công trình của Thiên Chúa được tỏ hiện nơi anh.
— (CGKPV)
Người còn nói thẳng như thế về tai họa: khi người ta kể chuyện những người Galilê bị tổng trấn Philatô giết, và mười tám người bị tháp Silôác đổ đè chết, Chúa Giêsu hỏi ngược lại — "Các ông tưởng mấy người ấy tội lỗi hơn mọi người khác sao? Không phải thế đâu" (x. ). Nghĩa là: đừng đọc mỗi tai ương như một bản án Trời giáng riêng cho người gặp nạn.
Vậy còn đại hồng thủy và các án phạt trong Cựu Ước thì sao? Đó là những biến cố cụ thể, được loan báo trước, là phán quyết của Thiên Chúa trên cả một thế hệ trong dòng lịch sử cứu độ — không phải một quy luật rằng hễ ai bệnh, ai gặp nạn thì đều đang bị phạt vì tội riêng. Chính Cựu Ước đã phản bác lối nghĩ ấy: cả sách Gióp được viết để bác lại những người bạn cứ khăng khăng rằng ông Gióp đau khổ vì ông có tội — và cuối cùng Thiên Chúa quở trách chính họ, chứ không phải Gióp.
Và nếu bạn đang đọc những dòng này với một căn bệnh trong người, hay bên giường một người thân đang đau: xin nghe cho rõ, vì đây mới là điều Tin Mừng thật sự nói. Nỗi đau của bạn không phải là dấu Thiên Chúa ghét bỏ hay trừng phạt bạn. Chính Chúa Giêsu đã từ chối gọi cảnh mù lòa của người kia là hình phạt; và chính Người đã bước vào đau khổ, chịu đóng đinh, để ở cùng những ai đang đau. Sự dữ không đến từ Người — nhưng Người có thể ở ngay trong đó với ta, và rút ra điều thiện mà ta chưa nhìn thấy (x. ). Nếu nỗi đau đang quá nặng, xin đừng dừng lại ở một trang giấy: hãy tìm đến một linh mục hay một cộng đoàn, để có người thật sự ngồi bên bạn.
(Còn câu hỏi lớn hơn — "nếu Chúa là tình yêu, sao Người không xóa sạch mọi sự dữ đi?" — sẽ có bài riêng trong chủ đề này.)
Sao Thiên Chúa lại để một đứa trẻ vô tội qua đời? Em bé ấy giờ ở đâu?
Nếu Thiên Chúa là tình yêu, sao Người lại để một đứa trẻ vô tội — chưa làm gì nên tội — phải bệnh tật, phải chết? Em bé ấy đã làm gì để đáng chịu như thế?
Trước khi trả lời, xin dừng lại một nhịp — vì rất có thể người đang đọc dòng này không tranh luận, mà đang đau. Nếu bạn vừa mất một đứa con, một đứa cháu, thì đây không phải một câu hỏi triết học; đó là một vết thương. Xin nhận nơi đây, trước hết, một điều rất thật: sự mất mát của bạn là thật, và nặng. Đức tin Công giáo không hề bảo rằng nỗi đau ấy "không đáng kể". Chính Chúa Giêsu, đứng trước cái chết của một người bạn, đã khóc (x. ).
Điều thứ nhất, phải nói cho rõ: cái chết của một em bé không phải là hình phạt. Em bé vô tội — em không "đáng" chịu điều gì, và đến với em không đến từ Thiên Chúa. (Chính Chúa Giêsu đã bác bỏ lối nghĩ "bệnh tật, tai họa là hình phạt" — xem bài Bệnh tật, thiên tai có phải hình phạt của Chúa?.)
Điều thứ hai: em bé ấy không bị mất, mà được đón nhận. Đây là niềm hy vọng — không phải một sự bảo đảm ta nắm chắc trong tay, mà là niềm cậy trông đặt nơi lòng thương xót của Thiên Chúa. Chúa Giêsu đặc biệt trìu mến với trẻ nhỏ:
Cứ để trẻ em đến với Thầy, đừng ngăn cấm chúng, vì Nước Thiên Chúa là của những ai giống như chúng.
— (CGKPV)
Dựa vào lòng thương xót ấy, Hội Thánh "cho phép chúng ta hy vọng rằng có một con đường cứu độ" cho những trẻ thơ ra đi (x. ). (Về trường hợp riêng của trẻ qua đời khi chưa được rửa tội, xem bài Rửa tội có cần thiết để được cứu độ không?.)
Và Kinh Thánh còn hé lộ một điều dịu dàng cho người ở lại: hy vọng gặp lại. Khi đứa con thơ của mình qua đời, vua Đavít thôi khóc và thốt một lời lạ lùng:
Bây giờ nó chết rồi, ta ăn chay làm gì? … Ta đi đến với nó, chứ nó không trở lại với ta.
— (CGKPV)
"Ta đi đến với nó" — không phải "nó tan biến mất", mà "ta sẽ đến nơi nó đang ở". Đứa con không bị xóa khỏi hiện hữu; em ở phía trước, trong tay Thiên Chúa.
Điều thứ ba, về tấm lòng Thiên Chúa dành cho những kẻ chưa biết điều dữ. Ngay Cựu Ước cũng đã có một hình ảnh: khi cả một thế hệ bị án phạt vì đã chống lại Thiên Chúa, thì con cái họ — "những đứa chưa biết phân biệt lành dữ" — lại được tha, được đưa vào Đất Hứa (x. ; ). Cần nói cho ngay để khỏi hiểu quá: bản văn ấy nói về việc vào Đất Hứa, chứ không trực tiếp về đời sau — nên đây là một hình ảnh loại suy, không phải một lời hứa nguyên văn. Nhưng nó cho thấy đúng tấm lòng của Thiên Chúa: Người không đối xử với một đứa trẻ chưa biết điều dữ như đối xử với kẻ cố tình chối bỏ Người.
Còn nếu bạn đang mang chính nỗi mất mát này: những dòng trên không nhằm "khép lại" nỗi đau của bạn — không trang giấy nào làm được điều đó. Chúng chỉ muốn thưa với bạn một điều: đứa con bạn thương không rơi khỏi vòng tay Thiên Chúa, và bạn được phép hy vọng gặp lại. Xin đừng mang điều này một mình — hãy tìm đến một linh mục hay một cộng đoàn, để có người thật sự ngồi bên và cùng bạn phó dâng em cho Thiên Chúa.