Đức Mẹ La Vang

Năm 1798, vua Cảnh Thịnh ra sắc chỉ cấm đạo. Giáo dân vùng Dinh Cát, tỉnh Quảng Trị, phải bỏ làng chạy vào rừng La Vang — một vùng núi rậm, đầy thú dữ và sốt rét, nơi không ai sống nổi lâu. Họ dựng lều dưới gốc cây, ban đêm tụ lại đọc kinh Mân Côi.

Truyền thống kể rằng trong một đêm như thế, một Bà mặc áo dài Việt Nam, bồng một trẻ nhỏ, hiện ra giữa họ dưới gốc cây đa. Bà an ủi họ, dạy họ hái một loại lá trong rừng nấu uống để chữa bệnh, và hứa rằng những ai đến cầu khấn nơi này sẽ được nhậm lời.

Chuyện ấy được truyền miệng qua các thế hệ trong hoàn cảnh bách hại, khi việc ghi chép là nguy hiểm. Người ta bắt đầu đến La Vang hành hương từ rất sớm; nhà thờ đầu tiên được dựng lên tại đó, rồi bị phá, rồi lại dựng. Ngôi thánh đường lớn xây năm 1928 bị phá hủy trong chiến sự Quảng Trị năm 1972; đến nay chỉ còn lại tháp chuông đứng trơ giữa quảng trường, và chính phế tích ấy đã trở thành hình ảnh quen thuộc nhất của La Vang.

Điều Hội Thánh đã làm là rõ ràng và đáng kể. Ngày 13-4-1961, Hội đồng Giám mục miền Nam Việt Nam nhất trí chọn La Vang làm Trung tâm Thánh Mẫu Toàn quốc. Cùng năm ấy, Đức Giáo hoàng Gioan XXIII, qua tông thư Magno Nos solacio ngày 22-8-1961, nâng đền thánh La Vang lên hàng Tiểu Vương cung Thánh đường; lễ cung hiến cử hành cùng ngày, khép lại Đại hội La Vang lần thứ 15.

Ngày 19-6-1988, ngày ngài tuyên thánh 117 vị Tử Đạo Việt Nam, Đức Gioan Phaolô II đã nói tới đền thánh La Vang trong huấn từ Kinh Truyền Tin của chính ngày hôm ấy — bài giảng lễ tuyên thánh không nhắc tới La Vang — và bày tỏ ước mong đền thánh sớm được xây dựng lại, trong bầu khí tự do và hòa bình. Đến ngày 16-12-1997, trong thư gửi Đức Hồng y Phaolô Giuse Phạm Đình Tụng nhân dịp kỷ niệm hai trăm năm, ngài trở lại với La Vang một lần nữa. Đó là những hành vi chuẩn nhận lòng sùng kính ở mức cao nhất.

Điều Hội Thánh CHƯA làm cũng cần nói rõ: chưa có văn kiện nào của Tòa Thánh hay của Hội đồng Giám mục Việt Nam phán quyết về chính biến cố năm 1798. Không có tuyên bố "đáng tin" như Fatima, không có thư mục vụ như Lộ Đức. Cho đến nay, Hội Thánh giữ thái độ không bác bỏ và cũng không chính thức công nhận cuộc hiện ra.

Hồ sơ lịch sử của La Vang mỏng, và lý do thì dễ hiểu. Cuộc bách hại kéo dài suốt thế kỷ XIX khiến việc lưu giữ sổ sách trở nên nguy hiểm; nhiều tài liệu của các giáo xứ miền Trung bị đốt hoặc thất lạc. Bản tường thuật thành văn xưa nhất về biến cố 1798 xuất hiện muộn hơn biến cố rất nhiều.

Điều được ghi nhận chắc chắn là dòng người hành hương. Suốt hơn hai thế kỷ, qua bách hại, qua chiến tranh, qua những giai đoạn mà đến La Vang là một việc mạo hiểm, người Công giáo Việt Nam vẫn tìm về. Các Đại hội La Vang bắt đầu từ đầu thế kỷ XX — nguồn ghi 1900 hoặc 1901 — và được tổ chức nhiều lần từ đó, tuy có những giai đoạn gián đoạn dài vì chiến tranh: khoảng 1938–1955, và gần một thập niên sau năm 1972. Đó là một dữ kiện lịch sử vững chắc — dù nó nói về lòng đạo của một dân tộc chứ không nói về điều đã xảy ra dưới gốc cây năm 1798.

Điều làm nên La Vang không nằm ở một chứng cứ nào. Nó nằm ở chỗ: giữa lúc người Công giáo Việt Nam bị săn đuổi, bị lưu đày, bị khắc chữ "tả đạo" lên mặt, câu chuyện họ giữ lại và truyền cho con cháu không phải là chuyện báo thù, mà là chuyện một người mẹ đến ngồi với họ trong rừng và chỉ cho họ một thứ lá để chữa bệnh.

Tháp chuông đổ nát vẫn đứng đó giữa quảng trường của ngôi đền thánh mới — không được dựng lại như xưa, chỉ được gia cố và giữ nguyên dáng phế tích. Người ta cố ý giữ nó như vậy. Đối với một cộng đoàn đã trải qua ba thế kỷ bách hại và một thế kỷ chiến tranh, đó có lẽ là dấu chỉ thật hơn bất cứ điều gì có thể đem đi xét nghiệm.