Nếu Thiên Chúa biết hết mọi sự, chẳng phải mọi điều ta làm và ta cầu nguyện đều trở nên vô nghĩa sao?
Nếu Thiên Chúa đã biết trước mọi chuyện sẽ xảy ra, thì xem như mọi sự đã an bài hết rồi. Vậy việc tôi làm gì, hay có cầu nguyện hay không, nào có thay đổi được điều gì? Tất cả chẳng phải đã thành vô nghĩa sao?
Lo lắng này rất dễ hiểu, nhưng nó dựa trên một sự lẫn lộn: lẫn giữa "biết" và "gây ra". Thiên Chúa biết điều ta sẽ chọn, điều đó hoàn toàn đúng. Nhưng biết một điều không có nghĩa là ép điều đó phải xảy ra.
Hãy tưởng tượng một con đường đèo quanh co. Người đang đi trên đường chỉ thấy được khúc mình đang bước và cái khúc quanh ngay trước mặt. Còn một người đứng trên đỉnh núi thì nhìn thấy trọn cả con đường cùng một lúc: chỗ người kia đã qua, chỗ đang đứng, và chỗ sắp tới. Người trên đỉnh núi thấy kẻ lữ hành rẽ vào khúc quanh, nhưng ông không hề bắt anh ta rẽ; ông chỉ thấy điều anh ta tự do làm.
Thiên Chúa còn hơn thế nữa: Ngài không chỉ đứng cao hơn trong dòng thời gian, mà ở hẳn bên ngoài thời gian. Với Ngài, quá khứ, hiện tại, và cả điều bạn sẽ chọn ngày mai, thảy đều hiện diện cùng một lúc. Sách Giáo Lý nói chính xác điều đó:
Đối với Thiên Chúa mọi thời điểm trong tính thời sự của nó đều là hiện tại.
— (bản dịch)
Vậy việc Thiên Chúa biết chọn lựa của bạn giống như việc bạn nhìn thấy một người đang chọn, chứ không giống việc viết sẵn một kịch bản bắt họ phải diễn. Thấy một hành vi tự do không hề làm nó mất tự do. Và chính Sách Giáo Lý nói thêm: trong kế hoạch vĩnh cửu của mình, Thiên Chúa "bao gồm... lời đáp trả tự do của mỗi người" (x. ). Tự do của bạn không nằm ngoài kế hoạch của Chúa; trái lại, nó được Chúa tính vào ngay trong kế hoạch ấy.
Vậy còn việc ta làm và lời ta cầu thì sao? Chúng không hề vô nghĩa, vì chính Thiên Chúa đã muốn cho chúng trở thành những nguyên nhân thật trong công trình của Ngài. Ngài không làm hết mọi sự một mình rồi để ta đứng ngoài; Ngài cho ta dự phần. Sách Giáo Lý dạy rằng con người có thể tham gia vào kế hoạch của Thiên Chúa "bằng hành động, bằng kinh nguyện, và cả bằng các đau khổ của mình" (x. ); Thiên Chúa là nguyên nhân đệ nhất hành động qua các nguyên nhân đệ nhị, tức là qua chính ta (x. ). Nói cách khác, việc bạn làm và lời bạn cầu không phải mấy cử động thừa trong một vở kịch đã an bài, mà là những sợi chỉ thật Thiên Chúa đã dệt vào tấm thảm.
Hai bài dưới đây khai triển từng vế:
Chúa đã biết trước mọi chuyện con sẽ làm, vậy con còn tự do thật sự không?
Nếu Thiên Chúa đã biết chắc ngày mai tôi sẽ chọn điều gì, thì coi như điều đó đã cố định rồi. Tôi đâu còn có thể chọn khác được nữa. Vậy cái gọi là "tự do" của tôi chỉ là ảo tưởng thôi sao?
Chìa khóa nằm ở chỗ: Thiên Chúa biết chọn lựa của bạn, nhưng Ngài biết nó đúng như một chọn lựa tự do, chứ không phải biến nó thành một chọn lựa bị ép. Cái biết của Chúa chạy theo tự do của bạn, chứ không phải ngược lại.
Trở lại hình ảnh ngọn núi. Người đứng trên đỉnh thấy kẻ lữ hành dưới đường rẽ trái ở khúc quanh. Ông thấy rõ ràng, chắc chắn. Nhưng chính kẻ lữ hành mới là người quyết định rẽ trái; nếu anh ta chọn rẽ phải, thì điều người trên đỉnh núi thấy sẽ là anh ta rẽ phải. Cái thấy ấy bám theo điều người kia làm, chứ không áp đặt lên anh ta. Việc nó chắc chắn không có nghĩa là nó bị ép: nó chắc chắn bởi vì bạn sẽ thật sự chọn như thế, một cách tự do.
Thiên Chúa thì ở ngoài thời gian, nên với Ngài chọn lựa "ngày mai" của bạn không phải là một điều Ngài đoán trước, mà là một điều Ngài đang thấy như đang xảy ra (x. ). Giống như khi tôi nhìn bạn đang chọn ly cà phê trước mặt: tôi thấy rõ bạn chọn, nhưng cái nhìn của tôi đâu có ép tay bạn. Thấy một việc tự do không làm nó hết tự do.
Và đây là điều Kinh Thánh khẳng định ngay từ đầu, rằng Thiên Chúa thật sự trao cho con người quyền tự quyết:
Từ nguyên thuỷ, chính Chúa đã làm nên con người, và để nó tự quyết định lấy.
— (CGKPV)
Thiên Chúa không dựng nên những con rối. Ngài còn cố ý ban cho con người được "tham dự một cách tự do" vào kế hoạch của Ngài, biến ta thành "những nguyên nhân thông minh và tự do" (x. ). Một người làm ra con rối thì giật dây nó; còn Thiên Chúa làm ra những tự do, và tôn trọng sự tự do ấy đến cùng, kể cả khi ta dùng nó để chối từ Ngài.
Vậy nên "mọi sự đã cố định rồi" là một cách nói sai. Tương lai của bạn không phải một tấm bê tông đã đổ khuôn mà bạn chỉ việc trượt theo. Nó là một điều bạn đang thật sự làm nên bằng những chọn lựa tự do của mình, và Thiên Chúa, từ cõi vĩnh cửu, thấy trọn điều bạn tự do làm nên ấy. (Về việc tự do ấy ăn khớp thế nào với lời cầu nguyện, xem bài Chúa đã biết hết rồi, cầu nguyện làm gì? trong cùng loạt bài này.)
Thiên Chúa đã biết hết nhu cầu của con rồi, vậy cầu nguyện để làm gì?
Thiên Chúa đã biết rõ tôi cần gì, lại đã định sẵn điều Ngài sẽ làm. Vậy cầu nguyện thì được ích gì? Chẳng lẽ lời tôi xin làm Ngài đổi ý được sao?
Điều thú vị là chính Chúa Giêsu nói ra nửa đầu của lời phản đối này, rồi lập tức dạy ta cầu nguyện. Ngài nói:
Cha anh em đã biết rõ anh em cần gì, trước khi anh em cầu xin.
— (CGKPV)
Nhưng ngay câu kế tiếp, Ngài dạy luôn kinh Lạy Cha. Và ở chỗ khác, cũng chính Ngài thúc giục: "Anh em cứ xin thì sẽ được, cứ tìm thì sẽ thấy, cứ gõ cửa thì sẽ mở ra cho" (). Nếu "Chúa đã biết rồi" là lý do để khỏi cầu nguyện, thì Chúa Giêsu đã mâu thuẫn với chính mình trong cùng một hơi thở. Hiển nhiên là không. Vậy ta hiểu lại cho đúng: cầu nguyện chưa bao giờ là để báo tin cho một Thiên Chúa chưa biết, cũng không phải để bẻ cong ý một Thiên Chúa đã quyết.
Vậy cầu nguyện để làm gì? Ba điều.
1. Không phải để Chúa biết, mà để ta được tự do dự phần. Thiên Chúa không chờ ta cầu xin vì Ngài thiếu thông tin. Sách Giáo Lý nói rất đẹp:
Cha trên trời biết rõ điều chúng ta cần, trước khi chúng ta xin Ngài; nhưng Ngài chờ đợi lời cầu xin của chúng ta bởi vì phẩm giá của con cái Ngài là ở nơi sự tự do của họ.
— (bản dịch)
Người cha giàu có không cần đứa con mở lời mới biết nó đói. Nhưng ông vẫn muốn nó đến xin, vì mối tương quan cha con sống động nhờ chỗ đó. Cầu nguyện trước hết là bước vào tương quan ấy.
2. Chúa ban ơn qua lời cầu, chứ không phải bất kể lời cầu. Thiên Chúa định đoạt không chỉ điều Ngài ban, mà cả cách Ngài ban, và Ngài thường chọn ban một ơn qua lời cầu nguyện của ta. Lời cầu không phải cái đòn bẩy bẩy một Thiên Chúa đã quyết định xong mà không có ta; nó là một nguyên nhân thật mà Ngài đã cố ý dệt vào kế hoạch. Sách Giáo Lý dạy ta dự phần vào công trình của Chúa "bằng hành động, bằng kinh nguyện" (x. ), và Ngài thực hiện kế hoạch của mình qua sự cộng tác của ta (x. ). Từ cõi vĩnh cửu, Thiên Chúa đã thấy và đã tính lời cầu của bạn vào trong kế hoạch rồi, nên khi bạn cầu, bạn không đến muộn, mà đang đi đúng con đường Ngài đã mở.
3. Cầu nguyện đổi mới chính người cầu. Nhiều khi điều cần thay đổi không phải là ý Chúa, mà là lòng ta. Khi kiên trì cầu nguyện, ta được uốn nắn để biết ước muốn điều đáng ước muốn, và để mở lòng đón nhận điều Thiên Chúa vẫn muốn ban.
Vậy "Chúa đã biết hết rồi" hóa ra không phải lý do để thôi cầu nguyện, mà là nền tảng để cầu nguyện trong : bạn thưa với một Người Cha đã biết, đã thương, và đã muốn cho bạn được góp phần vào chính điều tốt lành Ngài sắp làm.