Thánh Vịnh 137,9 chúc phúc cho kẻ "đập con thơ vào đá". Sao một câu khủng khiếp như thế lại nằm trong Kinh Thánh?
Có một câu trong sách Thánh Vịnh thế này: "Phúc thay người bắt những con thơ của mi mà đem đập vào đá" (). Chúc phúc cho kẻ đập đầu trẻ con vào đá? Sao một câu man rợ như vậy lại được gọi là Lời Chúa?
Phải nói ngay: đây là câu khó nhất trong cả sách Thánh Vịnh, và người Công giáo không né tránh nó. Ta cũng sẽ không làm nhẹ lời ấy đi. Đây, đúng nguyên văn:
Phúc thay người bắt những con thơ của mi mà đem đập vào đá.
— (CGKPV)
Để hiểu cho đúng, cần nắm ba điều, và giữ cả ba cùng một lúc.
1. Đây là một lời cầu nguyện, không phải một mệnh lệnh. Điều quan trọng nhất mà người ta hay bỏ sót: trong suốt Thánh Vịnh này, Thiên Chúa không hề lên tiếng. Không có một câu nào Chúa phán "hãy đập con thơ vào đá". Đây là lời con người thốt lên với Chúa, một bài thơ, một tiếng kêu. Kinh Thánh ghi lại nó đúng như cách ghi lại lời than của ông Gióp hay lời trách móc của ngôn sứ Giêrêmia: Sách Thánh trung thực chép lại cả những gì con người gào lên với Thiên Chúa, kể cả cơn phẫn uất. Ghi lại một lời giận dữ không có nghĩa là Thiên Chúa ra lệnh hay chấp thuận lời ấy.
2. Đây là tiếng của nạn nhân, không phải lời của kẻ ác. Đọc ngay câu trước đó thì rõ:
Phúc thay người xử lại với mi, như mi đã xử với ta!
— (CGKPV)
"Như mi đã xử với ta." Những người đang cầu nguyện đây là dân Ítraen vừa bị quân Babylon tàn sát và lưu đày; chính họ đã tận mắt thấy con thơ của mình bị giết như thế. Câu 9 không phải lời thèm khát bạo lực của một kẻ máu lạnh, mà là tiếng gào của một nạn nhân vừa mất con. Điều đó không biến nó thành một ước muốn tốt lành, nhưng nó là tiếng kêu của người bị hại, khác hẳn tiếng của kẻ đi hại người.
3. Nó vừa là Lời Chúa , vừa là tiếng kêu rất người. Cả hai, chứ không phải chọn một. Kinh Thánh được Thiên Chúa linh hứng, nhưng điều Người linh hứng ở đây là một bức chân dung thành thật về lòng người khi bị nghiền nát. Người cho ghi lại tiếng kêu ấy, đặt nó vào lời kinh, để muôn đời sau ai đau đến tận cùng cũng biết rằng mình được phép mang cả nỗi đau đó đến với Chúa. Sách Giáo Lý diễn tả đúng điều này: "Tập Thánh vịnh là cuốn sách, trong đó Lời của Thiên Chúa trở thành lời cầu nguyện của con người" (x. ).
Và đây là điều bất ngờ, cũng là điều mạnh nhất: Hội Thánh không hề giấu câu này đi, nhưng cũng không đọc nó như một ước nguyện của mình. Chính Chúa Giêsu mới là lời đáp cuối cùng cho cơn giận ấy. Ba bài dưới đây khai triển từng điểm:
Thánh Vịnh 137,9: có phải chính Thiên Chúa ra lệnh hay đồng ý với việc đập con thơ vào đá?
Nhưng câu đó nằm trong Kinh Thánh, mà Kinh Thánh là Lời Chúa. Vậy chẳng phải chính Thiên Chúa ra lệnh, hay ít ra là đồng ý, với chuyện đập con nít vào đá hay sao?
Không. Và chìa khóa nằm ở một điều rất dễ kiểm chứng: trong suốt Thánh Vịnh 137, Thiên Chúa không nói một lời nào. Cả bài là lời con người nói VỚI Chúa, chứ không phải lời Chúa nói với con người. Tuyệt nhiên không có câu "Thiên Chúa phán: hãy đập...". Đây là một lời kinh, một bài thơ của những người lưu đày, không phải một mệnh lệnh từ trời.
Chỗ này cần phân biệt cho rõ, vì nó khác hẳn một phản đối quen thuộc khác. Khi người ta trách các trận chiến trong sách Giôsuê, họ nói về những đoạn kể chuyện có lời "Chúa truyền". Còn ở đây thì khác hẳn về thể loại: Thánh Vịnh là lời cầu nguyện, không phải trình thuật, lại càng không phải một điều răn. Vì thế câu hỏi "Chúa có ra lệnh không?" đặt sai chỗ ngay từ đầu: không ai, kể cả tác giả bài thơ, cho rằng câu này ghi lại một mệnh lệnh của Thiên Chúa.
Kinh Thánh trung thực chép lại cả cơn giận của con người. Ông Gióp nguyền rủa ngày mình sinh ra. Ngôn sứ Giêrêmia trách Chúa đã "quyến rũ" ông. Nhiều thánh vịnh gào lên đòi Chúa ra tay. Thiên Chúa để những tiếng kêu trần trụi ấy được ghi vào Sách Thánh, qua chính ngòi bút các tác giả phàm nhân mà Người dùng làm tác giả đích thực, với tài năng và cảm xúc rất thật của họ (x. ). Người cho ghi lại không phải để phê chuẩn cơn giận, mà để cho thấy con người có thể đến với Người thật đến mức nào, ngay cả khi lòng đầy uất hận. Chép lại một lời giận không phải là ra lệnh làm theo lời giận đó.
Vậy lời đáp của Thiên Chúa cho cơn giận ấy là gì? Là chính Chúa Giêsu. Cựu Ước để cho tiếng kêu được cất lên cách thành thật; Tân Ước cho ta thước đo cuối cùng:
...hãy yêu kẻ thù và cầu nguyện cho những kẻ ngược đãi anh em.
— (CGKPV)
Chúa Giêsu không giả vờ rằng cơn giận không có thật; chính Ngài cũng từng lật bàn những kẻ buôn bán trong Đền Thờ, cũng từng gọi đích danh thói giả hình. Nhưng Ngài dạy một con đường vượt lên trên sự báo thù: trao kẻ thù, và cả cơn giận của mình, cho Thiên Chúa, rồi cầu nguyện cho họ (x. ). Đó mới là tiếng nói sau cùng của Kinh Thánh về chuyện này.
(Về câu hỏi lớn hơn, "nếu Chúa là tình yêu thì sao Người để sự dữ hoành hành", xem bài Sao Thiên Chúa không xóa sạch mọi sự dữ? ở phần liên quan.)
Nếu câu đó khủng khiếp như vậy, sao Hội Thánh vẫn đọc Thánh Vịnh 137 trong kinh nguyện?
Nếu câu 9 ghê gớm đến thế, lẽ ra Hội Thánh phải xé nó khỏi Kinh Thánh. Vậy mà vẫn thấy Thánh Vịnh 137 trong kinh nguyện của Giáo hội. Thế là sao?
Câu trả lời làm nhiều người bất ngờ, và nó cũng là điểm mạnh nhất: Hội Thánh quả thật vẫn đọc Thánh Vịnh 137, nhưng trong Các Giờ Kinh , bài này chỉ được đọc gồm các câu 1 đến 6; ba câu cuối (7 đến 9) được lược ra. Thánh Vịnh 137 nằm trong Kinh Chiều ngày Thứ Ba, Tuần IV. Phần được đọc là nỗi nhớ quê hương da diết ("Bờ sông Ba-by-lon, ta ra ngồi nức nở mà tưởng nhớ Xi-on"), còn mấy câu nguyền rủa ở cuối thì không đưa vào lời kinh chung.
Nhưng, và đây mới là chỗ tinh tế, Hội Thánh không hề nói rằng mấy câu ấy là sai lầm hay đáng vứt bỏ. Chính văn kiện quy định việc này nói rất cân bằng. Quy chế tổng quát về Các Giờ Kinh Phụng Vụ giải thích rằng một ít thánh vịnh và câu bị lược bớt là vì một sự khó khăn về tâm lý, rồi lập tức nói thêm:
...mặc dù chính các thánh vịnh nguyền rủa cũng được dùng làm lời cầu nguyện trong Tân Ước, chẳng hạn Kh 6,10, và tuyệt nhiên không nhằm cổ võ việc nguyền rủa.
— Quy chế tổng quát về Các Giờ Kinh Phụng Vụ, số 131 (bản dịch)
Để ý hai điều Hội Thánh nói cùng một lúc: (1) mấy câu ấy khó cất lên hằng ngày như lời kinh trên môi mọi người, nên tạm để ra; nhưng (2) ngay cả những lời nguyền rủa ấy vẫn được Tân Ước dùng làm lời cầu nguyện. Nói cách khác, Hội Thánh không chối bỏ câu Kinh Thánh ấy; Giáo hội chỉ nhìn nhận nó khó đọc thành lời kinh chung, chứ không tuyên bố nó không phải là Lời Chúa.
Bằng chứng Tân Ước mà văn kiện dẫn ra rất đáng xem. Trong sách Khải Huyền, các vị dưới bàn thờ cũng kêu lên một lời không khác mấy:
Lạy Chúa chí thánh và chân thật, cho đến bao giờ Ngài còn trì hoãn, không xét xử và không bắt những người sống trên mặt đất phải đền nợ máu chúng con?
— (CGKPV)
Đó cũng là một tiếng kêu đòi công lý, đòi Thiên Chúa ra tay. Chính Sách Giáo Lý cũng kể lời than khóc trong cơn nguy khốn vào các hình thức cầu nguyện muôn vẻ của Tập Thánh vịnh (x. ). Vậy tiếng kêu của Thánh Vịnh 137 không phải một điều lạc loài trong Kinh Thánh, mà là một dạng lời cầu nguyện mà cả Tân Ước cũng biết: đem nỗi uất hận và tiếng đòi công lý đặt vào tay Thiên Chúa, thay vì tự mình cầm gươm.
Thánh Vịnh 137 dạy tôi điều gì về cơn giận của chính mình khi bị tổn thương quá nặng?
Thôi được, cứ cho câu ấy là tiếng gào của một nạn nhân. Nhưng chuyện của người xưa thì liên quan gì đến tôi? Tôi phải làm gì với cơn giận của chính mình khi bị tổn thương quá nặng?
Đây mới là chỗ Thánh Vịnh 137 trở nên hữu ích một cách bất ngờ, và có lẽ đây cũng là lý do thật sự Thiên Chúa cho giữ lại câu ấy trong Kinh Thánh. Ai từng bị phản bội, bị hại, hay mất người thân cách oan ức đều biết: có một cơn giận dữ dội đến mức không một lời kinh "đẹp đẽ" nào chứa nổi. Và Kinh Thánh, thay vì bảo bạn phải dẹp cơn giận ấy đi hay giả vờ nó không có, lại cho thấy một điều giải thoát: bạn được phép mang nguyên cơn giận đó đến đặt trước mặt Thiên Chúa.
Hãy để ý một chi tiết giản dị mà quyết định: người đang cầu nguyện Thánh Vịnh 137 đang gào lên với Chúa, chứ không đang cầm đá trong tay. Họ không chạy ra ngoài trả thù; họ đổ hết phẫn uất vào một lời kinh. Đó chính là chỗ cơn giận được hóa giải. Khi ta nói hết với Thiên Chúa, kể cả những điều xấu xí nhất trong lòng, là ta đang trao nó cho Người, thay vì để nó điều khiển tay mình. Thiên Chúa đủ lớn để đón nhận cơn giận của bạn; Người thà nghe bạn nói thẳng ra còn hơn thấy bạn ra tay.
Thánh Vịnh dạy ta một nhịp ba bước, rất người và rất lành mạnh:
- Nói thật. Đừng giả vờ mình không đau, không giận. Chúa không sợ sự thật trong lòng bạn.
- Trao lại. Đặt việc xét xử và báo oán vào tay Chúa, Đấng đã phán rằng báo oán là việc của một mình Người (x. ). Bạn không phải gánh vai quan tòa.
- Buông ra. Khi đã giao cho Đấng công minh, bạn được tự do, không còn bị mối hận giam cầm.
Sách Giáo Lý nhìn nhận tự thân cơn giận là "một ước muốn trả thù", điều cần được chế ngự chứ không được nuôi lớn (x. ); và lối chế ngự lành mạnh nhất chính là mang nó đến với Chúa. Chính vì đã trao cơn giận cho Thiên Chúa, ta mới có thể bước tới điều Chúa Giêsu dạy: yêu thương và cầu nguyện cho cả kẻ đã hại mình (x. ), một điều gần như không thể làm nổi nếu cứ ôm khư khư mối hận trong lòng.
Vậy câu Thánh Vịnh tưởng như man rợ ấy, đặt đúng chỗ, lại hóa thành một món quà: nó cho người đang đau khổ một lối thoát khỏi vòng báo thù. Không phải bằng cách nuốt cơn giận cho tới khi nó nổ tung, cũng không phải bằng cách ra tay, mà bằng cách mang tất cả đến với Đấng duy nhất vừa thấu hiểu được, vừa đòi lại công lý được, vừa chữa lành được.