Tượng Đức Mẹ ở nhà thờ con ghi "Đức Mẹ Ban Ơn", hai tay Mẹ tỏa ánh sáng. Nhưng nếu chỉ mình Thiên Chúa mới ban ơn, thì gọi Mẹ là "Đấng Ban Ơn" chẳng phải là sai, là biến Mẹ thành một nguồn ơn hay sao?
Đây là một thắc mắc rất thật và rất đáng hỏi. Câu trả lời gọn là: không, pho tượng ấy không sai. Nhưng để thấy vì sao, ta cần tách cho rõ hai cấp độ của chữ "ban ơn", bởi gần như toàn bộ hiểu lầm nằm ở chỗ gộp hai cấp độ ấy làm một.
Trước hết, hãy mượn một hình ảnh trong nhà. Người cha đi làm, kiếm tiền, và tiền ấy là của ông: ông là nguồn, và túi tiền luôn ở trong tay ông. Người mẹ không giữ túi tiền riêng, cũng chẳng in ra được một đồng nào. Nhưng mẹ là người biết rõ từng đứa con cần gì: đứa cần sách vở, đứa cần áo quần. Mẹ thưa với cha, cha trao, và ơn ấy đến với con qua tay mẹ. Khi đứa con nói "mẹ cho con tiền", câu ấy hoàn toàn đúng trong mái nhà. Vậy mà ai cũng hiểu: đồng tiền ấy gốc ở cha, chưa bao giờ là của riêng mẹ, và mẹ trao là trao theo ý cha, chứ không theo một ý riêng tách khỏi ông.
Chuyện Đức Mẹ "ban ơn" đúng y như vậy. Thiên Chúa là nguồn duy nhất của mọi , và Chúa Giêsu là duy nhất (x. ); không một thụ tạo nào tự mình làm ra được, hay cất giữ sẵn, một chút ơn nào. Đức Mẹ không có một kho ơn riêng. Điều Mẹ làm là điều người mẹ kia làm: Mẹ thấy ta thiếu thốn, Mẹ thưa với Thiên Chúa, và ơn của Người đến với ta qua lời của Mẹ. Vì thế nói "Đức Mẹ ban ơn" là đúng ở cấp độ này: Mẹ là người để tâm và cầu xin cho ta, người chuyển trao, chứ không phải người sản sinh hay sở hữu ân sủng. Câu nói chỉ sai nếu ai đó tưởng Mẹ có sẵn một kho ơn thứ hai song song với Thiên Chúa, một thứ "tài khoản riêng" mà Chúa buộc phải đi qua. Mẹ không hề có kho nào như thế.
Vậy Mẹ "ban" theo ý ai? Đây là điểm then chốt, và cũng là chỗ dễ sẩy chân nhất. Trong hình ảnh trên, người mẹ lo liệu cho con theo ý người cha, trong khuôn khổ ông đã định, chứ không theo một toan tính riêng. Đức Mẹ cũng thế: Mẹ không có một "ý muốn ban ơn" tách khỏi ý Thiên Chúa. Ai nhận ơn gì, khi nào, luôn luôn là quyết định của Thiên Chúa; phần của Mẹ là chuyển cầu và trao ban đúng theo ý Người. Cho nên gọi Mẹ là "Đấng Ban Ơn" không có nghĩa Mẹ nắm quyền định đoạt ân sủng, càng không có nghĩa Thiên Chúa bị buộc phải đi vòng qua Mẹ mới ban ơn được. Bạn vẫn luôn có thể đến thẳng với Thiên Chúa, với Chúa Giêsu, và lời cầu nguyện trực tiếp ấy vẫn trọn vẹn hiệu lực. Xin Mẹ là có thêm một người mẹ cùng cầu cho mình, chứ không phải dựng lên một trạm thu phí mà ơn Chúa bắt buộc phải chui qua.
Vì sao Thiên Chúa lại làm theo lối đó? Vì đó là cách Thiên Chúa vẫn ưa làm xưa nay: Người là nguồn mọi sự, nhưng lại thích cho con người được dự phần vào công việc của Người. Người rẽ Biển Đỏ qua cây gậy trong tay ông Môsê (x. ); Người dạy rằng "lời cầu xin tha thiết của người công chính rất có hiệu lực" (x. ); và suốt Kinh Thánh, Người không ngừng mời gọi ta cầu nguyện cho nhau. Chẳng phải vì Người thiếu sức, mà vì Người là Cha, và một người cha tốt thích cho con cái được góp phần. Việc Đức Mẹ chuyển ơn nằm đúng trong lối ấy, và lối ấy được thấy rõ nhất ở tiệc cưới Cana:
Người bảo gì, các anh cứ việc làm theo.
— (CGKPV)
Để ý: Đức Mẹ không làm phép lạ. Mẹ thấy nhu cầu ("họ hết rượu rồi"), đem đến cho Con, rồi quay sang bảo gia nhân hãy vâng lời Chúa Giêsu. Chính Chúa mới biến nước thành rượu. Đó là khuôn mẫu chuẩn xác cho chữ "Đức Mẹ ban ơn": Mẹ nhận ra nhu cầu, Mẹ xin, Mẹ dẫn ta đến với Con, và ơn đến từ Con.
Thế còn ơn qua tay Mẹ, liệu có "hao" đi không? Một hình ảnh quen thuộc gọi Chúa Giêsu là mặt trời (nguồn sáng duy nhất) và Đức Mẹ là mặt trăng phản chiếu ánh sáng ấy, Mẹ không có ánh sáng riêng. Hình ảnh ấy đúng, nhưng có người thích ví Mẹ với một tấm gương trong suốt hơn, vì một lẽ đáng suy nghĩ: mặt trăng thì làm ánh nắng mờ đi, còn ơn ta nhận qua Đức Mẹ vẫn là chính ơn của Chúa Kitô, bởi Mẹ chẳng thêm, chẳng bớt, chẳng pha gì của riêng mình vào đó. Tâm hồn Vô Nhiễm của Mẹ phản chiếu ánh sáng Chúa Kitô trong suốt như thế. Sách Giáo Lý nói rõ: vai trò làm mẹ của Đức Maria "không hề làm lu mờ hay suy giảm" sự trung gian duy nhất của Chúa Kitô, trái lại còn làm nổi bật sức mạnh của sự trung gian ấy (x. ).
Vậy pho tượng "Đức Mẹ Ban Ơn" thật ra là gì? Pho tượng Đức Mẹ đứng trên quả địa cầu, hai tay mở ra tỏa những tia sáng, mang tên "Đức Mẹ Ban Ơn", chính là ảnh Đức Mẹ Hay Làm Phép Lạ (Rue du Bac, Paris, năm 1830), do Đức Mẹ hiện ra với thánh nữ Catherine Labouré. Đây là một đã được Hội Thánh chuẩn nhận, và sách Giáo Lý kể cả "mề đay" vào những hình thức đạo đức bình dân chính đáng (x. ). Năm 2020, Đức Giáo hoàng Phanxicô còn làm phép một pho tượng loại này nhân kỷ niệm 190 năm cuộc hiện ra. Lòng sùng kính Đức Mẹ như thế là một phần tự nhiên của đời sống Hội Thánh (x. ).
Và đây là điều hay nhất: chính mẫu ảnh ấy đã mang sẵn cả hai vế của câu hỏi, trên cùng một vật. Những tia sáng từ tay Mẹ, theo lời Mẹ, là ơn lành Mẹ ban cho những ai chạy đến xin Mẹ. Nhưng vòng chữ chạy quanh ảnh lại là một lời cầu xin: "Lạy Mẹ Maria chẳng hề mắc tội truyền, xin cầu cho chúng con là kẻ chạy đến cùng Mẹ." Mẹ vừa "ban ơn", vừa dạy ta xin Mẹ cầu bầu. Hai vế không chọi nhau, mà giải nghĩa cho nhau: Mẹ "ban" chính là vì Mẹ "cầu cho" ta, như người mẹ trong nhà trao cho con điều mình đã xin được nơi cha. Ai chỉ nhìn những tia sáng mà quên dòng chữ "xin cầu cho chúng con" thì chính người ấy mới là người đọc lệch pho tượng.
Về mặt giáo lý, ranh giới rất rõ. Văn kiện Mater Populi Fidelis (2025) của Bộ Giáo lý Đức tin viết:
Không một con người nào, kể cả các Tông Đồ hay Đức Trinh Nữ, có thể là người phân phát ân sủng cách phổ quát. Chỉ một mình Thiên Chúa ban được ân sủng, và Ngài ban qua nhân tính của Đức Kitô.
— Mater Populi Fidelis (2025, bản dịch)
Chính Đức Mẹ cũng là người được trước hết: Mẹ nhận lãnh ân sủng chứ không sản sinh ra nó (x. Mater Populi Fidelis, 2025). Nói theo hình ảnh trong nhà: chính người mẹ cũng sống nhờ đồng tiền của cha, nên mẹ lại càng không thể là nguồn của nó.
"Nhưng chẳng lẽ Giáo hội vừa đổi giáo lý?" Có người sẽ hỏi: xưa thì gọi Mẹ là "Đấng ban phát ơn", nay lại dè dặt, vậy là đổi đạo lý sao? Thưa không. Hãy nghe chính Đức Piô X, năm 1904, trong thông điệp Ad diem illum. Dù dùng thứ ngôn ngữ đậm nhất mà truyền thống có, gọi Đức Mẹ là "Đấng tối cao phân phát các ơn", ngài vẫn khẳng định ngay:
Chúng ta còn rất xa với việc gán cho Mẹ Thiên Chúa một quyền năng sản sinh ân sủng, một quyền năng chỉ thuộc về một mình Thiên Chúa.
— Ad diem illum (1904, bản dịch)
Nghĩa là từ hơn một thế kỷ trước, vị Giáo hoàng dùng lời lẽ "phân phát ơn" mạnh nhất đã dạy đúng điều văn kiện 2025 dạy: Đức Mẹ không có quyền sản sinh ân sủng. Giáo hội không đổi đạo lý; Giáo hội chỉ dặn ta chọn cách nói nào cho khỏi gây hiểu lầm, để không ai tưởng Mẹ là một nguồn ơn ngang hàng với Chúa.
Vậy đứng trước pho tượng ấy, hãy đọc nó như đọc tiệc cưới Cana. Bạn không cần đổi tên pho tượng, cũng không cần giảng giải dông dài cho mỗi khách đến viếng. Chỉ cần nhớ ba điều, đúng như ở Cana: Mẹ nêu nhu cầu và đem đến cho Con; những tia sáng là kho tàng của Chúa Kitô, không phải kho riêng của Mẹ; và Mẹ luôn chỉ ta về phía Con, "Người bảo gì, các anh cứ việc làm theo". Có thể tóm trong một câu: Đức Mẹ ban điều Thiên Chúa ban; Mẹ không ban điều Thiên Chúa không ban. Hiểu như thế, pho tượng "Đức Mẹ Ban Ơn" chẳng những không sai, mà còn là một bức tranh rất đẹp về điều Hội Thánh vẫn sống mỗi ngày: xin Mẹ, và lãnh nhận nơi Chúa.
(Về danh hiệu "Đấng Trung Gian các ơn" được hiểu thế nào, xem bài nếu chỉ có một Đấng Trung Gian, sao còn nói Đức Mẹ "ban ơn"?.)
Trích dẫn Kinh Thánh theo bản dịch của Nhóm Phiên Dịch Các Giờ Kinh Phụng Vụ.